Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti'nin maarif sistemindeki omurgasını idâdîler (liseler) teşkil etmektedir. Yükseköğretime de öğrenci hazırlayan bu kurumlar modernleşme sürecinde özellikle 1880'lerden itibaren Anadolu, Ortadoğu ve Balkan coğrafyalarındaki şehirlerde kurulmaya başlanmışlardır. Bu süreçte sadece devlet değil eğitim öğretimle ilgili bütün kurumlar ve hayır severler de maddi katkıda bulunmuşlardır. İdâdîlerin bazıları tarihî mekânından başka yere taşınmış veya isimlerine yeni eklemeler almış olsa da kurumsal bir yapı olarak varlıklarını sürdürmektedirler.

Burada belirlenen çerçeveye Türkiye Cumhuriyeti sınırları dahilinde kurulan, tarihçesi 1950 öncesine giden ve bugüne kadar gelen liseler girmektedir. Meslek liseleri, öğretmen okulları, sanat okulları ile geçmişi köy enstitülerine dayanan liseler "tarihî" tanımına uysalar da kapsama dahil edilmemiştir. Ayrıca kurumun hükmî şahsiyeti esas alınarak idâdî veya orta mektep olarak başlayıp lise olarak günümüze ulaşanlar belirlenmiştir. Aynı şehirdeki ibtidâî mektepler, dârülmuallimîn, dârülmuallimât, inâs rüştiyesi, askerî mektepler, ziraat mektepleri, ıslahhaneler vb. ise zikredilmemiştir.

Adana Erkek Anadolu Lisesi (1885): Kadirli Rüştiyesi (1875), Adana Rüştiyesi (1877), Haçin (Saimbeyli) Rüştiyesi (1881), Kozan Rüştiyesi (1884) şeklindeki ortaöğretim yapılanmasında, Adana Valisi Âbidin Paşa'nın Seyhan nehri üzerindeki Taşköprü'nün yanı başında yaptırdığı binada öğretim veren Adana Askerî Rüştiyesi'ne mülkî idâdî bölümü eklenerek 1885 yılında açıldı.

1900 yılında yedi sınıfa çıkartılarak yatılı kısım eklendi, 1908'de sultânî yapıldı. I. Dünya Savaşı döneminde askerî depo olarak kullanılınca eğitim aralıklarla başka mekânlarda sürdürüldü. Aralık 1918 tarihinde şehri işgal eden Fransız kuvvetleri idâdînin 1889-1920 yılları arasındaki faaliyetlerine dair kayıtlarını imha etti. Tarih muallimi Niyazi Ramazanoğlu ve talebelerinin, işgali protesto ederek mücadeleye başlamaları okul tarihinin en önemli olaylarından birini oluşturdu. 1924 yılında Adana Lisesi adını alan kurum 1934'te, vaktiyle Vali Cemal Paşa'nın yetimhane olarak yaptırdığı binaya taşındı. 1975'te karma eğitime geçti. 1992'de yabancı dil ağırlıklı bölüm eklendi. Tarihî binası 2007 yılında Adana Valiliği Kültür ve Sanat Merkezi olarak açıldı (Hasgül, Sırma. Salnâmelere Göre Adana Vilâyeti'nin Demografik ve Kültürel Yapısı. YLT, Mersin Üniversitesi, 2016.).

Adana Kız Lisesi (1932): Adana Lisesi'nin boşalttığı binada 1932 yılında açıldı. 1998 depreminde zarar görmesiyle Seyhan Atatürk Kız Meslek Lisesi ile aynı binada öğretime devam etti. Aynı yerde eski planına sadık kalınarak yapılan mekânı kültür sanat evi olarak düzenlendi. Bugünkü müstakil binasına 2009 yılında taşındı. 2011'de Anadolu lisesi, 2022'de proje okulu oldu (Yurdabakan, Abdullah v.dğr. (haz.). Tarihî 100 Lise. Ankara 2017)

Afyon Lisesi (1895): Karahisarısâhib Rüştiyesi (1863), Aziziye (Emirdağ) Rüştiyesi (1870), Bolvadin Rüştiyesi (1881), Sandıklı Rüştiyesi (1883), Geyikler (Dinar) Rüştiyesi'nin (1905) üst basamağında açılan idâdî, merkez rüştiyeye üç yıl ilavesiyle 1895 yılında kuruldu. Karahisarısâhib İdâdîsi'nin ilk müdürü Mustafa Nezih Bey'dir. İstasyon caddesinde 1914'te yapımına başlanan bugünkü binası 1916'da tamamlandı. 1919'da İngilizler binayı işgal ettiler. 1921'de Yunan işgal kuvvetlerince hastane olarak kullanıldı. Bu işgal dönemlerinde Arap Binbaşı'nın evinde öğretim veren okul 1922'de sultânîye çevrildi. 1923-1926 yılları arasında ilk ve orta mektebi faaliyet gösterdi. Daha sonra Dumlupınar Ortaokulu oldu. 1930'da on iki yıllık liseye dönüştürülerek müdürlüğüne Ahmet Sami Onur getirildi. İlk mezunlarını 1933'te verdi. 1937'de Dumlupınar İlkokulu satın alınarak kuruma katıldı. 1942'de yeni dershaneler ve laboratuvarın olduğu bina eklendi. 1971-1972 döneminde Fen Deneme Lisesi oldu. 2005'te Anadolu lisesi statüsüne geçen ve birçok devlet adamının mezun olduğu kurumun bünyesinde 2014 yılında bir müze kuruldu (Yüksel, İbrahim. "Ünlülerin Okulu Afyon Lisesi". Anadolu'nun Kilidi Afyon. Afyon 2004, s. 313-319).

Aksaray Merkez Anadolu Lisesi (1923): Liseye mahsus bina, bakımsızlıktan yıkılmış olan Hüsamiye Medresesi'nin arsasına Aksaray Valisi Abdullah Sabri Karter tarafından 1923 yılında yaptırıldı. İnşa kitabesinde, "Didim târîh-i cevherdar Sabri Hakka minnetle yapıldı Aksaray şehrine idâdî metanetle-1342" ibaresi yer almaktadır. Cumhuriyet Okulu adıyla ortaokul seviyesinde öğretim veren kurum 1928'de Aksaray Orta Mektebi, 1930'da Cumhuriyet Mektebi olarak isimlendirildi 1958'de lise sınıfları açıldı. Ortaokul sınıfları 1970'te ayrılarak Kılıçaslan Ortaokulu ile birleştirildi. Günümüzde tarihî binasında eğitim öğretime devam etmektedir (Oruç, Alper Tunga – Özgül, Nuh – Yaşar, Ömer. "Aksaray Lisesi'nin Tarihsel İncelemesi". I. Uluslararası Aksaray Sempozyumu. ed. M. S. Yıldız v.dğr. Konya 2017, s. 43-54).

Altındağ Gazi Anadolu Lisesi (1932): Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü'nün açılışının ardından İngilizce öğretim yapan bir lisenin kurulması Atatürk tarafından gündeme getirildi. 1932 yılında Galatasaray Lisesi örnek alınarak, Gazi Terbiye Enstitüsü binasında açıldı. İngiltere'den Pandlton ve Frank adlı fen, edebiyat ve dil uzmanı iki profesör getirildi. 1936'da İngilizce öğretim yerini Türkçe öğretime bıraktı. Aynı yıl Mimar Egli'nin yaptığı yeni binasına taşındı. Müdürleri arasında Esat Altan, Avni Yukaruç, Halit Ziya Uşaklıgil, İsmail Hakkı Tonguç ve Hasan Âli Yücel de bulunmaktadır (Yücel, Hasan Âli. Türkiye'de Orta Öğretim. İstanbul 1938).

Amasya Lisesi (1895): Amasya Rüştiyesi (1865), Merzifon Rüştiyesi (1866), Vezirköprü Rüştiyesi (1870), Gümüşhacıköy Rüştiyesi (1873), Mecitözü Rüştiyesi (1878) ve Ladik Rüştiyesi (1878) bulunan Amasya'da idâdî açılması için Şûrâ-yı Devlet kararı Eylül 1889 tarihinde çıktı. Merkez rüştiyeye sınıf eklenerek aynı binada 1895 yılında öğretime başladı. Pîr İlyas Türbesi yakınındaki hususi binası tamamlanarak Ekim 1897 tarihinde törenle açıldı. I. Dünya Savaşı sırasında bir müddet hastane olarak kullanılan Amasya İdâdîsi o dönemde eğitimini Maarif Müdürlüğü binasında sürdürdü. 1915'te ziraat ve ticaret şubelerine ayrıldı. 1916 yılında sultânî oldu. 1925'te ortaokula dönüştürüldü. 1927'de karma eğitime geçildi.

1939 Erzincan depreminde binası kullanılamaz hale gelince sırasıyla Plevne İlkokulu'nda, Ahmet Çavuşoğlu adlı vatandaşın evinde ve Erkek Sanat Enstitüsü binasında öğretime devam etti. Millî Eğitim Bakanlığı'nın 1940'ta kararını aldığı, 1944'te inşaatına başlanan binası iki yılda tamamlandı. Amasya'da lisenin olmayışı yüzünden mezunlar büyük şehirlere gidiyor, imkânı olmayanlar ileri eğitimden mahrum kalıyordu. Halkın lise konusundaki ısrarlı istekleri 1954 yılında bu mektebin liseye dönüştürülmesiyle sona erdi. 1993'te ortaokul kısmı kaldırıldı. Günümüzdeki binasına 2011'de taşınan kurum Anadolu lisesi statüsünde öğretimini sürdürmektedir (BOA. İ.MMS 106/4564, H.25 Muharrem 1307/M.18 Eylül 1889, lef.3; MF.MKT. 375/37 (H.19 Cemaziyelahir 1315/M.15 Kasım 1897), lef.1./Balcı, Serdal. Cumhuriyet Döneminde Amasya (1923-1950). Dr.T, Atatürk Üniversitesi, 2014, s. 384-393).

Ankara Atatürk Lisesi (1886): Ayaş Rüştiyesi (1868), Beypazarı Rüştiyesi (1869), Hacıbektaş Rüştiyesi (1876), Nallıhan Rüştiyesi (1879), Kalecik Rüştiyesi (1880), Haymana Rüştiyesi (1886), Yabanabad Rüştiyesi (1887), Sivrihisar Rüştiyesi (1890), Kalecik Rüştiyesi (1894) şeklindeki yapılanmada ihtiyaç duyulan idâdînin açılışı Vali Sırrı Paşa'nın Maarif Nezareti'ne gönderdiği raporla gündeme geldi. Binasının temeli 20 Ağustos 1885 tarihinde atıldı. 1886 yılında kiralık bir mekânda öğretime başlayan Ankara İdâdîsi, tamamlanan binasına 1899 yılında geçti.

1908 yılında da sultânî oldu. Temsil Heyeti'nin 27 Aralık 1919 tarihinde Ankara'ya gelişindeki karşılama töreninde Ankara Sultânîsi öğrencileri de yer aldı. 23 Nisan 1920'de Büyük Millet Meclisi açılıp İcra Vekilleri Heyeti belirlendikten sonra Müdâfaa-yı Milliye Vekâleti olarak kullanılmak üzere şehrin en büyük binası olduğundan faaliyetlerine sultânîde başladı. Bu esnada büyük sınıflardaki öğrenciler çadırda ders yaptılar, küçük yaştakiler ise Samanpazarı'ndaki Âbidin Paşa Konağı'na gönderildi. Son sınıf öğrencileri Millî Mücadele sürecinde cepheye gitmek istedilerse de Ali Fuad Paşa onları zaferden sonra ihtiyaç duyulacağına dair iknaya çabaladı. Buna rağmen gidenler oldu. 1921'deki Maarif Kongresi'nin akabinde yatılı öğrencileri diğer resmî dairelerle birlikte Kayseri'ye nakledildi. Yılın sonlarında tekrar Ankara'ya taşınarak Ankara Dârülmuallimîni binasının üst katında ve Albayrak Mektebi'nde eğitime devam etti. 1922'de önceki binasının yanında inşa edilen mekâna nakledildi. Cumhuriyet'ten sonra Sağlık Bakanlığı'na devredilen binası 1942'de yıkılarak yerine bugünkü Yüksek İhtisas Hastanesi yapıldı. Millî Mücadele'de öğretmen ve öğrencilerinin cephelerde savaşlara katılarak gazilik ve şehitlik mertebesine yükselmesi, "vatan müdafaasındaki üstün gayretleri ve vatanperver çalışmaları" dolayısıyla okula bizzat Atatürk tarafından ay yıldızlı bir sancak hediye edildi. Bu sancak günümüze kadar muhafaza edilmiştir.

1924'te liseye dönüştürülerek Ankara Erkek Lisesi oldu. 1938'de tamamlanan yeni yerine geçerken Ankara Atatürk Lisesi ismini alan okulun bazı bölümleri 1960-1970 yılları arasında Ankara Yüksek Öğretmen Okulu'na tahsis edildi. 1974'te karma eğitime geçti. 1991'de Anadolu lisesi oldu. Atatürk ilki 30 Aralık 1919 tarihinde, ikincisi 28 Haziran 1933'te olmak üzere okulu iki defa ziyaret etti. İkinci ziyaretinde Aydın Sayılı adlı öğrenciye ders esnasında sorduğu sorulara aldığı cevaplardan memnun kalınca tarihçi olmasını öğütledi. Sayılı ileride bakanlık tarafından yurt dışına gönderilmiş, Türkiye'nin önde gelen bilim tarihçilerinden biri olmuştur (Hüküm, Müzeyyen. 19. Yüzyıl Sonu ve 20. Yüzyıl Başlarında Ankara Vilayetinde Eğitim. YLT, Gazi Üniversitesi, 2018).

Ankara Lisesi (1923): Hacıbayram'daki bir binada 1923-1924 eğitim öğretim yılında açıldı. Yabancı dili Fransızca olan kurum 1930 yılında Mimar Ernst A. Egli'nin yaptığı binasına geçti. Müdürleri arasında İsmail Hikmet Ertaylan, Suut Kemal Yetkin, Tezer Taşkıran da bulunmaktadır. 1974 yılında karma eğitime geçerek Ankara Lisesi adını aldı. 2005'ten beri Anadolu lisesi olarak öğretim vermeye devam etmektedir (Esen, Gülnaz G. Ankara Kız Lisesi (1923-1977). Dr.T, Ankara Üniversitesi, 2020).

Antakya Lisesi (1913): 1867 yılında açılan Antakya Rüştiyesi'ne üç sınıf ilavesiyle 1913 yılında kuruldu. I. Dünya Savaşı döneminde öğretmen ve öğrencilerinin bir kısmı askere alınınca öğretime ara verildi. Fransız mandası döneminde işgalciler Antakya İdâdîsi'ni Fransız modelinde bir lise olarak planladılar, Türk öğretmenleri saf dışı bıraktılar. Bu karmaşık durum 1921 Ankara İtilafnamesi'nin imzalanmasıyla çözüme kavuştu. Zira itilafname işgal altında kalmasına rağmen Antakya, İskenderun ve havalisinde özel ve özerk bir idare kurulması, orada yaşayan Türkler'in kültürlerini geliştirmeleri için her türlü kolaylıktan faydalanılması hakkı veriyordu. Ayrıca Türkçe resmî dil olacak, Türkler'in yoğun olduğu yerlerde Türk memurlar atanacaktı. Fransızlar, itilafname sonrasında lisenin adının Antakya Sultânîsi olduğunu açıkladılar (Ekim 1921). 1925-1926 eğitim öğretim yılından itibaren Türk ve Arap kısımları olarak ikiye ayrıldı. 1928 yılından itibaren sultânîde ve bütün bölgede Fransız eğitim sistemi uygulanmaya başlandı. Ertesi sene Türk öğrenciler boykot yaparak okulu terkettiler. Bu durum 1938'de Hatay Devleti kurulup Zekeriya Gökaytaç'ın müdürlüğe getirilmesiyle sona erdi. İşgal yıllarında Türk kültürünü yaşatan ve kurtuluşun temelini hazırlayan bu kurum Temmuz 1939 tarihinde Hatay'ın Türkiye'ye katılmasında büyük pay sahibi oldu. 1980 yılında lise çatısı altında Cumhuriyet Müzesi açıldı. Günümüzde Anadolu lisesi statüsünde öğretimini sürdürmektedir (Galioğlu, Rengin. Hatay Kültür Tarihinde 1921-1939 Dönemi ve Bu Dönemin En Önemli Eğitim Kurumu Antakya Lisesi. YLT, Mustafa Kemal Üniversitesi, 2004).

Antalya Lisesi (1898): Teke Rüştiyesi (1865), Antalya Rüştiyesi (1866), Elmalı, Akseki ve Kaş rüştiyeleri sonrası için bir idâdî, Maarif Vekâleti'nin şehir merkezinde satın aldığı iki hanede 1898 yılında açıldı. Beş sınıflı olan Antalya İdâdîsi 1916 yılında dokuz sınıflı sultânî, 1923'te tek devreli liseye dönüştürüldü. 1927'de karma eğitime geçti, ortaokul kısmına üç pedagoji sınıfı eklendi. Bu haliyle 1932'ye kadar devam eden okulun tarihî ikiz binaları günümüzde lisenin idarî birimi olarak kullanılmaktadır. Mezunları arasında Ahmet Hamdi Tanpınar da bulunmaktadır (Aydemir, Sefa Salih. Aydınlanma Projesi Olarak Cumhuriyet Döneminde Liseler (Antalya Lisesi Örneği). Ankara 2020).

Aydın Lisesi (1924): Okulun kökeni, vilayet hususi bütçesiyle 1924 yılında açılan İkmal Mektebi'ne dayanmaktadır. Aydın Valisi Kâmil Bey'in girişimleriyle bugün okulun ana binası olarak kullanılan tek katlı yapının inşaatına başlandı ve 1927'de tamamlandı. 1933'te hem adı İkbal Ortaokulu olarak değiştirildi hem de laboratuvar ve pansiyon binaları eklendi. 1948 yılında mevcut ortaokul Aydın Lisesi'ne dönüştürüldü. 1991-1993 yılları arasında adı Nahit Menteşe Lisesi yapıldıysa da eski haline döndürüldü. Mezunlarından Aydın Valisi Recep Yazıcıoğlu'nun gayretleriyle bugünkü binasına kavuşan okul 2008 yılında Anadolu lisesi statüsüne geçti (Özbey, Emre. Aydın Lisesi. YLT, Adnan Menderes Üniversitesi, 2009).

Balıkesir Lisesi (1886): Edremit Rüştiyesi (1868), Burhaniye Rüştiyesi (1870), Bigadiç Rüştiyesi (1873), Kebsut Rüştiyesi (1873), Edincik Rüştiyesi (1878), Havran Rüştiyesi (1877), Gönen Rüştiyesi (1878), Bandırma Rüştiyesi (1879), Erdek Rüştiyesi (1880), Sındırgı Rüştiyesi (1901) ve Susurluk Rüştiyesi (1901) üzerine 23 Şubat 1886 tarihinde Celalzade Hanı'nda gündüzlü olarak açılan Karesi İdâdîsi'nin ilk müdürü, Karesi Vilayeti Maarif Müdürü Hikmet Bey'di. Müstakil binasının temeli 1889 yılında Maarif Müdürü Giritli Hasan Tahsin Bey tarafından atıldı. İnşaat masrafları Karesi livasının öşür ve vakıf gelirlerinin mahallî maarif hissesinden karşılandı. Tamamlanıncaya kadar Giridîzâde Mehmed Paşa Konağı ve Uncu Hafız Âdil Efendi'nin evinde öğretim veren okul 1896 yılında kendi binasına taşındı.

1898 yılında meydana gelen depremde binası zarar gördüğünden eğitim Rusçukluzâde Konağı'nda devam etti. Tamir sonrası 1901'de mekânına geçen kurum 1913 yılına kadar orada faaliyet gösterdi. Balkan savaşlarında kaybedilen topraklardaki eğitim kurumlarının Anadolu şehirlerine nakledilmesi kararı doğrultusunda Selanik Sultânîsi'nin idare heyeti, öğretmenleri, personeli ve öğrencileri bu binaya yerleştirildi ve Leylî Karesi Sultânîsi olarak eğitime devam etti. Karesi İdâdîsi ise Edremit'e nakledilerek Edremit İdâdîsi adını aldı. 1919 yılında gündüzlü hale getirilen kurum 1924'te Balıkesir Orta Mektebi oldu. 1932'de tekrar lise yapıldı. 1936'da ilk binasına taşındı. 1953'te Namazgâh semtinde bugünkü binasının inşaatına başlandı. Dört yıl sonra oraya geçerken eski binasını Oruç Gazi Ortaokulu'na terketti. 1971'de hasarlı raporu verilince onarıma girdi. Sonrasında bina Balıkesir Üniversitesi Mühendislik Fakültesi'ne devredildi. Günümüzde Güzel Sanatlar Fakültesi tarafından kullanılmaktadır. Balıkesir Lisesi 2010'dan beri Anadolu lisesi statüsünde öğretim vermektedir (Uygun, Kamil. Karesi İdâdîsi ve Sultânîsi. YLT, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2006./Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Karesi İdâdî-Sultânî-Lisesine Mahsus Salnâme. Balıkesir 1339-1342 (1923)).

Bartın Lisesi (1931): Mâzisi Özel Bartın Orta Mektebi'ne dayanmaktadır. 23 Ekim 1931 tarihinde bir konakta açıldı. İki yıl sonra Maarif Vekâleti'nin resmî okulları arasına dahil edildi. Bartın Orta Mektebi 1961 yılında açılan Özel Bartın Lisesi'nin orta kısmı yapıldı. 1963'te bakanlıkça devlet liselerine eşdeğer kabul edildi. 1998'de kesintisiz sekiz yıllık zorunlu eğitime geçilmesiyle orta kısmı kayıt almadı ve son mezunlarını 1998-1999 döneminde verdi. Anadolu lisesi statüsüne geçti (Atukeren, İhsan. Cumhuriyet'in 16. Yılında Bartın Çevresi ve Ortaokulu. İstanbul 1939).

Beşiktaş Lisesi (1924): Çırağan Sarayı'nın harem dairesinde 1924 yılında açıldı. 1937'ye kadar 21. Okul adıyla hizmet verdi. O yıl Akaretler'deki eski Anafartalar Ortaokulu'nda sadece orta 1 ve 2. sınıfları olan karma bir okul haline getirildi. 1940'ta bugünkü binasına taşınarak Beşiktaş 2. Kız Ortaokulu adını aldı. Zamanla Beşiktaş 1. Ortaokulu kaldırılınca erkek öğrencilerin bir kısmı buraya gönderildi ve karma eğitime geçildi. 1959 yılında Atatürk Kız Lisesi'nin "deneme lisesi" olmasıyla "Beşiktaş Kız Lisesi" adını alan okul 1993'te tekrar karma liseye dönüştürülerek Beşiktaş Lisesi adıyla genel lise oldu. Bünyesindeki Pratik Kız Sanat Okulu 1994'te başka bir mekâna taşındı. 2006 yılından bu yana Anadolu lisesi statüsünde eğitimine devam etmektedir (Yurdabakan, Abdullah v.dğr (haz.). Tarihî 100 Lise. Ankara 2017).

Bilecik Ertuğrul Gazi Lisesi (1905 öncesi): 1905 yılında başlanan binası tamamlanıncaya kadar öğretimini çeşitli mekânlarda sürdürdü. Nisan 1909 tarihinde geçirdiği yangında tamamen tahrip oldu. Eğitim eski rüştiye binasında devam etti. 1922'de Yunan işgalciler tarafından yakılan binası Cumhuriyet'ten sonra halk tarafından yeniden yapıldı. 1926'da ortaokul oldu. 1954'te lise sınıfları eklenerek Ertuğrul Gazi Lisesi adını aldı. 1972'de yeni binasına geçti ve eski taş binası belediyeye tahsis edildi. 2010 yılında Anadolu lisesine dönüştürüldü (Demiryürek, Halim. II. Meşrutiyet Döneminde Bilecik. Dr.T, Sakarya Üniversitesi, 2011).

Bitlis Lisesi (1896 öncesi): Siirt Rüştiyesi (1868), Bitlis Rüştiyesi (1871), Ahlat Rüştiyesi (1874), Muş Rüştiyesi (1881), Genç Rüştiyesi (1880) mezunları için idâdî açılmasına 1883 yılında karar verildi ve ertesi yıl bina inşaatına başlandı Bitlis Vilayet Salnamesi'nde "vâlî-yi esbak merhum Fikri Paşa zamanında ahali ianesiyle ve idâdîye elverişli bir suret ve vüsat merkezde mükemmel bir mektep inşa olunduğu" bilgisine bakılırsa binası da 1900 öncesinde tamamlandı. Ancak askerî birliklere kiralandığından kurumun ne zaman oraya nakledildiği meçhuldür. 1914 yılında sultânîye çevrildi. 20 Nisan 1937 tarihli Akşam gazetesinde Bitlis Orta Mektebi'nin 1327 (1909) yılında açıldığı bildirilmektedir. Oysa şehir merkezindeki rüştiye 1871'de açılmıştı. Bu durumda gazetenin bahsettiği kurumun eski idâdî olduğu, Cumhuriyet sonrası diğer liseler gibi ortaokula indirgendiği anlaşılmaktadır. Şehirde bir lisenin açılışı 1952 yılında gerçekleşti. Orta kısmı 1981 yılında 100. Yıl İlköğretim Okulu'na devredildi. Bitlis Lisesi bugünkü binasına 1964'te taşındı. 1995-2007 yılları arasında bünyesinde yabancı dil ağırlıklı lise programı da uygulandı. 2008 yılında Anadolu lisesi oldu. Eğitim öğretim faaliyetlerine devam etmektedir (Arınç, Kenan. "Bitlis İlinin Eğitim Tarihi ve Eğitim Faaliyetlerine Genel Bir Bakış". BETAV: Bitlis Eğitim ve Tanıtma Vakfı Dergisi. sy. 15 (2008), s. 46-54./Müftügil, Besim. "Bitlis'te Eğitim Öğretim Faaliyetleri Üzerine Bazı Anılar". BETAV: Bitlis Eğitim ve Tanıtma Vakfı Dergisi. sy. 4 (t.y.), s. 12-15./Tekdal, Danyal. II. Abdülhamid Döneminde Bitlis Vilayeti. Dr.T, Pamukkale Üniversitesi, 2018).

Bolu Atatürk Anadolu Lisesi: 4 Aralık 1888 tarihinde yeni yaptırılan iki katlı binada yatılı olarak açıldı. Halk arasında "Hisar Mektebi" diye de da anılan Bolu İdâdîsi'nin 1911 yılındaki yangında kullanılamaz hale gelen binası üç katlı olarak yeniden inşa edilerek 1914 yılında hizmete girdi ve aynı yıl sultânîye çevrildi. Tarih ve coğrafya muallimi Mehmet Zekâi Bey (Konrapa) ve diğer öğretmenler 1921-1923 yılları arasında Millî Gaye adlı bir dergi çıkardılar. Pek çok öğrencisi ve öğretmeni I. Dünya Savaşı yıllarında çeşitli cephelere, özellikle de Çanakkale cephesine savaşa gittiğinden eğitime ara verildiği dönemler oldu. 1927 yılında karma eğitime geçen okul günümüzde öğretimine devam etmektedir (Kılıç, Fahri-Tarhan, Murat. "Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Bolu'da Eğitim Uygulamaları". Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 14/3 (2014), s. 157-190./Sezer, Cemal. "Bolu Mekteb-i İdadisi". Tarih Okulu Dergisi. sy. 16 (2013), s. 505-523).

Burdur Lisesi (1906): 1867 yılından beri faaliyette olan Burdur Rüştiyesi'ne iki sınıf eklenerek beş yıllık bir idâdî açıldı. 1915 yılında öğretim süresi altı yıla çıkartıldı. 1923 yılında lise oldu. 1925'te ortaokula indirgendi. 1951'de tekrar liseye çevrildi. 1971 depreminde ağır hasar gören binasının yerine 1974 yılında yenisi yapıldı. Günümüzde eğitim öğretim faaliyetlerine devam etmektedir (Sakar, Tuncay. Burdur Eğitim Kurumları Tarihi (1850-1950). YLT, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, 2018).

Bursa Erkek Lisesi (1885): Lefke Rüştiyesi (1861), Bursa Rüştiyesi (1862), İnegöl Rüştiyesi (1867), Umurbey Rüştiyesi (1871), Kirmastı (Mustafakemalpaşa) Rüştiyesi (1871), Yenişehir Rüştiyesi (1871), İznik Rüştiyesi (1874), Kumla Rüştiyesi (1876), Armutlu Rüştiyesi (1877), Mudanya Rüştiyesi (1878), Adranos (Nilüfer) Rüştiyesi (1884) ve Selöz Rüştiyesi (1884) yapılanmasının bir sonraki aşaması için Âkif Paşa Konağı'nda 3 Ağustos 1885 tarihinde Bursa İdâdîsi açıldı. 1888 yılında başlanan binası 1891'de tamamlandı. 1892'de yedi yıla çıkartıldı. 1904 yılında ziraat, ticaret ve sanat şubeleri eklendi. Aynı yıl bahçesinde Âsâr-ı Atîka Müze-yi Osmânî Bursa Şubesi açılarak Osmanlı, Selçuklu, Roma ve Bizans dönemlerine ait çeşitli mermer kitabe ve heykeller sergilenmeye başlandı. Müzedeki eserler 1926 yılında Yeşil Medrese'ye taşındı. Yunan işgalinde binasının bir kısmı hastane olarak kullanıldı. 1923 yılında sultânîye dönüştürülen kurumun eski binası 1960 yılında yıkılarak yerine yatakhane yapıldı. 1973'te derslikler inşa edildi. Aynı yıl yabancı dil ağırlıklı lise oldu. 2005 yılında Anadolu lisesine dönüştürüldü (Kumaş, Nursal. "Bursa Mekteb-i İdadi-i Mülkisi Kuruluşu ve Faaliyetleri". Cappadocia Journal of History and Social Sciences. 6 (2016), s. 138-149).

Çamlıca Kız Lisesi (1914): Türkiye'nin ilk yatılı kız mektebidir. Hicaz Valisi ve Bahriye Müşiri Ahmed Râtib Paşa'nın Mimar Kemaleddin Bey'e Acıbadem'de inşa ettirdiği elli dört odalı yazlık köşkü, 1909 yılında paşanın bütün görevlerinden el çektirilmesi üzerine eşyalarıyla beraber müsadere edildi. Köşkte Viyana'daki Tereziyanom Koleji model alınarak Almanya'dan getirilen hocalar, hemşireler ve mürebbiyelerle 1914 yılında Çamlıca Leylî Numûne-yi İnâs Mektebi açıldı. Ancak beklenen verim alınamayınca ertesi yıl sultânîye dönüştürülerek Çamlıca İnâs Sultânîsi oldu. 1923 yılında kız ortaokulu yapıldı. 1939 yılında yeniden Çamlıca Kız Lisesi adıyla açıldı. Köşk haricindeki ilk bina 1968 yılında, ikincisi 1986'da inşa edildi. 2008'de Anadolu lisesi statüsüne geçti. Tarihî köşk bugün lisenin yemekhane ve yatakhane binası olarak kullanılmaktadır (İzmirli, Mübeccel. "İstanbul'un Tarihi Liseleri: Çamlıca'daki Güzel Lise". Hayat Mecmuası. (1977), s. 18-20./Yılmaz, Sinan. Üsküdar'ın Tarihî Okulları. İstanbul 2022).

Çanakkale Merkez Anadolu Lisesi (1889): Temeli Değirmenlik mevkiinde 1885 yılında atıldı. 1889 yılında Kal'a-yı Sultânî İdâdîsi adıyla öğretime başladı. 1913 yılında Çanakkale Sultânîsi oldu. 1949 yılından itibaren mevcut ortaokulu da içine alarak Çanakkale Lisesi adıyla yedi yıllık bir programa geçti. 1994 yılında bünyesinde yabancı dil ağırlıklı lise açılan okul 2010'da Anadolu lisesine dönüştü. Eski binası 1957'ye kadar lise, 1971 yılına kadar öğretmen okulu, 1998 yılına kadar Mehmet Akif Ersoy Ticaret Lisesi'ne ev sahipliği yaptı. Bugün Çanakkale Öğretmenevi olarak hizmet vermektedir. Lise günümüzde eğitim öğretimine devam etmektedir (Kaya, Fatma. "Kal'a-i Sultâniye (Çanakkale) Sancağı'nda Eğitim Kurumları". Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 9/1 (2007), s. 237-251)

Çankırı Lisesi (1892): İdâdînin temel atma töreni 1886 yılında gerçekleşti. 1892'de öğretime başlayan mektebe Ertuğrul Mekteb-i İdâdîsi adı verildi. 1953'te lise oldu ve Çankırı Lisesi adını aldı. 1971'de şu anki binasına taşındı. 2008'de Anadolu lisesi statüsüne geçti. Tarihî Taş Mektep binasında, 31 Ağustos 1925 tarihinde Kastamonu'dan dönerken Çankırı'ya uğrayan Mustafa Kemal Paşa'nın kaldığı odanın eşyaları aynen muhafaza edilmektedir. Ayrıca inşa kitabesi şehir müzesinde bulunmaktadır (Aktürk, Sıraç. Tanzimat'tan Birinci Dünya Harbi'ne Çankırı Sancağı (1839-1914). Dr.T, Çankırı Karatekin Üniversitesi, 2020).

Çorum Atatürk Anadolu Lisesi (1900): Çorum Rüştiyesi (1868), Osmancık Rüştiyesi (1885), İskilip Rüştiyesi (1889), Sungurlu Rüştiyesi (1895) şeklindeki ortaöğretim yapılanmasının üzerine bir idâdî açılmasını isteyen şehir halkının gerekli meblağı tedarik etmesiyle binası yapıldı. Açılışı Sultan Abdülhamid'in 25. cülus yıl dönümünde gerçekleştirildi. 4 Eylül 1900 tarihinde öğretime başlayan Çorum İdâdîsi 1924 yılında ortaokula çevrildi. 1946'da yeniden lise oldu. 1966'da orta kısmı Eti Ortaokulu ile birleştirildi. 1984 yılında Çorum Atatürk Lisesi adını alan kuruma 1993 yılında yabancı dil ağırlıklı lise bölümü eklendi. 1968 ve 1990 yıllarında ek binalarla zenginleştirilen kurumun 1938 yılında yapılmış olan ana binası halen hizmet vermektedir (Hüküm, Müzeyyen. 19. Yüzyıl Sonu ve 20. Yüzyıl Başlarında Ankara Vilayetinde Eğitim. YLT, Gazi Üniversitesi, 2018).

Denizli Lisesi (1892): Denizli Rüştiyesi (1871), Tavas Rüştiyesi (1875), Buldan Rüştiyesi (1879), Sarayköy Rüştiyesi (1887), Çal Rüştiyesi (1893), Kadıköy Rüştiyesi (1894) ve Garbikaraağaç Rüştiyesi (1894) mezunlarının gidebileceği idâdî 1892 yılında açıldı.

Müstakil binası 1894 yılında planlandıysa da 1899'da yaşanan büyük deprem yüzünden yapımı ertelendi. 1904 yılında Sanat İdâdîsi adını alarak "ibtidâî, ihzârî, umumi ve sınâî" olmak üzere dört şubeye ayrıldı. Daha sonra planı Tevfik Bey tarafından çizilen binasının ilk katı 1915 yılında, ikinci katı 1927'de tamamlandı. 1920 yılında Kız Numune Mektebi'nin binasına taşındı. 1922 yılında sultânî yapıldı, fakat ertesi yıl ortaokula dönüştürüldü. 1926-1927 yılında Vali Mithat Kalabalık öncülüğünde yeni binası inşa edilerek bir bölümüne Kâtip Çelebi İlkokulu diğer bölümüne ise orta mektep yerleştirildi. O yıl karma eğitime geçti. 1950 yılında yeniden lise yapıldı. 1962'de 220 öğrenci kapasiteli pansiyon binası açıldı. 1967 yılında bugünkü binasına geçti. Okul bugün Anadolu lisesi statüsünde öğretim vermektedir (Aydın, Mithat. "Modernleşme Çağının Bir Eğitim Kurumu: Denizli İdadisi". Erdem. sy. (2011), s. 31-57./Öztürk, Gamze Nur. Denizli Mekteb-i İdadisi (1892-1935). YLT, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2019).

Diyarbakır Anadolu Lisesi (1891): Diyarbakır Rüştiyesi (1869), Maden Rüştiyesi (1870), Çermik Rüştiyesi (1871), Çüngüş Rüştiyesi (1872), Lice Rüştiyesi (1872), Hani Rüştiyesi (1872), Ergani Rüştiyesi (1873), Cizre Rüştiyesi (1889), Silvan Rüştiyesi (1895) ve Savur Rüştiyesi (1899) şeklindeki okul ağının bir üst basamağında açılan idâdînin temeli Ocak 1889 tarihinde atıldı. 1891'de açılışı gerçekleşti. Beş sınıflı ve gündüzlü olarak öğretime başlayan okul ertesi sene yatılıya dönüştürüldü. 1895 yılında öğretim süresi yedi yıla çıkartıldı. İhtiyaca binaen Siverek İdâdîsi (1910) ve Ergani Madeni İdâdîsi de (1911) açılarak yükü hafifletildi.

Diyarbakır İdâdîsi 1913 yılında sultânî oldu. I. Dünya Savaşı'nda öğrencilerinin tamamı askere alındığından yalnızca rüştiye kısmı faaliyetini sürdürdü. 1921 yılında yeniden açılan sultânî 1932 yılına kadar ortaokul olarak devam etti. 1948 yılında yeni binasına taşındı. 1953'te, mezunlarından Ziya Gökalp'in adını aldı. 1990 yılında orta kısmı kapatıldı (Yıldız, Hatip – Fida, Veysi. "Tek Parti Döneminde Diyarbakır (Ziya Gökalp) Lisesi". Tanzimat'tan Günümüze Diyarbakır. ed. O. Bozan v.dğr. Ankara 2019, III, 5-25).

Düzce 15 Temmuz Şehitler Anadolu Lisesi (1923): Cedidiye Camii'nin güneyindeki tek katlı ahşap binada 1923 yılında iki sınıflı bir ortaokul olarak açıldı. Daha sonra meçhul bir sebeple kapatıldı. 1933 yılında İkmal Okulu adıyla ortaokul seviyesinde açıldı. Aynı yıl ismi Düzce Ortaokulu olarak değiştirildi. Nüfusu hızla artan ilçede mevcut okul yetersiz kalınca 1950 yılında Müdür Halil Okan'ın başkanlığında kurulan Ortaokul Yaptırma ve Yaşatma Derneği tarafından ertesi yıl yeni binanın temeli atılarak 1953 yılında öğretime başlandı. 1958'de lise birinci sınıf açıldı, kademeli olarak bütün sınıflar tamamlandı. Yeni lise binasının temeli halkın da büyük yardımlarıyla 1962'de atıldı. Fakat inşaatını ertesi yıl Millî Eğitim Bakanlığı üstlendi. 1994 yılında yabancı dil ağırlıklı lise programı uygulanmaya başlanan okul 1999 Marmara depreminde ciddi hasar gördü. 1999 Düzce depreminde tamamen yıkıldı. Öğretmenlerin gayretleriyle bir yardım kuruluşundan temin edilen konteyner sınıflarda o yılki öğretim tamamlandı. Yeni binası 2009 yılında bitirildi. 2010'da Anadolu lisesine dönüştürüldü (Yurdabakan, Abdullah v.dğr (haz.). Tarihî 100 Lise. Ankara 2017).

Edirne Lisesi (1885): Edirne Rüştiyesi (1857), Çorlu Rüştiyesi (1860), Keşan Rüştiyesi (1867), Lüleburgaz Rüştiyesi (1872) İpsala Rüştiyesi (1898) öğrencilerinin gidebileceği idâdî, Edirne Valisi Kadri Paşa'nın rüştiye mektebi için 1882 yılında inşa ettirdiği binada, o rüştiyeye yeni sınıflar eklenerek 1885'te açıldı. Yeni ilavelerle genişletilen mektep binasında 1892 yılı itibariyle yedi dershane, on altı oda, yedi koğuş ile hastane, talimhane ve hamam bölümleri mevcuttu. Aynı yıl yirmisi yatılı olmak üzere toplam 100 öğrencisi bulunuyordu. Müfredatta mutat dil derslerinin yanında Rumca ve Bulgarca da yer almaktaydı. 1909 yılında sultânî haline getirildi. Balkan savaşları sırasında hastane olarak kullanıldı. 1920-1922 yılları arasındaki Yunan işgalinde öğretim yeniden inkıtaa uğradı. 1923 yılında Edirne Erkek Lisesi adını aldı. 1935'te karma eğitime geçti. Öğretmenleri arasında Suut Kemal Yetkin, Orhan Şaik Gökyay ve Nihat Sami Banarlı da bulunmaktadır. Osmanlı döneminden itibaren sahip olduğu spor salonu, zengin kütüphanesi, resim ve elişi atölyeleri, müzik dershanesi, tenis kortları, laboratuvarları ile 1930'larda müstakil yapılan kimya laboratuvarı ve hayli ileri seviyede fizikî imkânlara sahip olmuştu. 1940 yılında, lağvedilen Erkek İlköğretmen Okulu'nun binasına taşındı. 1970'te tarihî binasının yetersizliği gerekçesiyle yeni bir binaya nakledildi. Eski binası 1978 yılında büyük bir yangın geçirdi. Edirne Lisesi 1998'den beri Anadolu lisesi olarak eğitim vermektedir (Kayıcı, Halûk. Sâlnâmelere Göre İdari Sosyal ve Ekonomik Yapısıyla Edirne Sancağı. Edirne 2013, s. 148-150).

Elazığ Lisesi (1885): Maden Rüştiyesi (1870), Harput Rüştiyesi (1872), Mezre Rüştiyesi (1872), Keban Rüştiyesi (1873), Palu Rüştiyesi (1874) ve Hüseynik Rüştiyesi (1879) mezunlarının devam edeceği idâdî 1885 yılında Harput ile Mezre arasındaki Aslanpınarı mevkiinde açıldı. Gündüzlü ve yedi sınıflı olan Elazığ İdâdîsi binası iki katlı kâgir olarak inşa edildi. Sultânîye çevrildiği 1910 senesinde 290 talebesi mevcuttu. I. Dünya Savaşı başlarında öğretim yapılamadı ve binası Osmanlı ordusu tarafından kullanıldı. Değişik mekânlarda öğretime devam eden okul 1920 yılında Sungurzade Hacı Kerim Efendi'nin evine geçti. 1923 yılında lise oldu. Ertesi yıl ortaokula dönüştürülerek Elaziz Orta Mektebi adını aldı. 1940'ta lise sınıfları eklendi ve bugünkü Cumhuriyet İlkokulu binasında faaliyetini sürdürdü. Müstakil binasına 1964'te kavuştu. Eğitim faaliyetlerine devam etmektedir (Kavak, Ahmet Feti. 1930-1960 Yıllarında Elazığ'da Eğitim Faaliyetleri. YLT, Fırat Üniversitesi, 2014).

Erenköy Kız Lisesi (1911): İnâs Numune Mektebi adıyla Rıdvan Paşa Köşkü'nde 1911 yılında açıldı. 1916'da sultânîye çevrilerek Erenköy İnâs Sultânîsi adını aldı. 1924'te Mâbeyinci Fâik Bey ve Hacı Hüseyin Paşa köşkleri Maarif Vekâleti tarafından satın alınarak buraya tahsis edildi. Aynı yıl liseye dönüştürüldü 1945'te yangın geçirmesi sonucu öğretime farklı mekânlarda devam etti. Aynı yerde inşasına başlanan binası 1954'te tamamlandı. Yatılı bölümü 1990 yılında Anadolu Güzel Sanatlar Lisesi olarak açıldı (Sungur, Elif – Aytekin, Hakan. Genç Fidanlar Bahçesi: Erenköy İnas Sultanisi'nden Erenköy Kız Lisesi'ne (1916-2016). İstanbul 2017).

Erzincan Lisesi (1905): Erzurum Rüştiyesi (1861), Kemah Rüştiyesi (1865), Kemaliye Rüştiyesi (1870'ler) ve Tercan Rüştiyesi'nin (1870'ler) oluşturduğu ortaöğretim yapılanmasında idâdî ihtiyacı, merkez rüştiyeye sınıf ilavesiyle karşılandı. Buna dair Şûrâ-yı Devlet kararı 1905 yılında çıktı ve aynı yıl resmî açılışı yapıldı. 1909'da Müşir Zeki Paşa'nın konağı Maarif Nezareti tarafından satın alındı

Rus işgali, 1. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı dönemlerinde aralıklarla eğitimini sürdürebildi. Binası 1939 depreminde tamamen yıkılınca yenisine 1944 yılında başlandı ve 1946'da tamamlandı. Okulun bünyesinde 1961'de Erzincan Akşam Lisesi, 1993'te yabancı dil ağırlıklı lise açıldı. 2010 yılında Anadolu lisesi oldu. Zamanla "ticaret şubesi" ayrılarak Erzincan Ticaret Lisesi'nin zeminini oluşturdu. Ortaokulu ise Cumhuriyet Ortaokulu olarak ayrıldı (İçli, Hacı Hasan. Tanzimat Sonrasında Erzincan'da Eğitim. YLT, Cumhuriyet Üniversitesi, 2013).

Erzurum Lisesi (1890): Hınıs Rüştiyesi (1868), Bayburt Rüştiyesi (1869), Oltu Rüştiyesi (1870), Pasinler Rüştiyesi (1875 öncesi), Erzurum Rüştiyesi (1875), Gümüşhane Rüştiyesi (1875) ve Horasan Rüştiyesi'nin (1881) üzerinde bir eğitim için 1890 yılında beş yıllık programla tesis edildi. O yılki mevcudu 300 civarındaydı. Erzurum İdâdîsi ilk olarak Yakutiye Camii yakınındaki iki katlı bir mekânda (İleride Şair Nefi Ortaokulu'na verilmiştir) öğretime başladı. Daha sonra Harbiye Kışlası diye anılan ve 1874 yılında askerî lise olarak inşa edilen binaya geçti. 1913'te sultânîye çevrildi. Muallim ve talebeleri çeşitli cephelere savaşmaya gittiklerinden dolayı I. Dünya Savaşı boyunca kapalı kaldı. Eylül 1918 tarihinde yeniden açıldı. 23 Temmuz-7 Ağustos 1919 tarihlerinde Erzurum Kongresi delegeleri idâdînin binasında toplandı. 1923 yılında lise oldu. Kurtuluş Savaşı'nda okulun şehirdeki ağırlığını gören Mustafa Kemal Paşa Cumhuriyet kurulduktan sonra dönemin önde gelen öğretmenlerini bu okula tayin ettirdi. Onlar arasında Cevat Dursunoğlu, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu, Sıtkı Dursunoğlu ve Ahmet Somunoğlu vardı.

1927 yılında Erzurum Dârülmuallimîni (günümüzde Nene Hatun Kız Lisesi) binasına nakledilen okul 1939 yılında müstakil binasına kavuştu. Burası aslında Yüksek Öğretmen Okulu için 1929'da yapımı başlatılmış, fakat açılmayınca Erzurum Lisesi'ne tahsis edilmiştir. Kurum 2004'ten bu yana Anadolu lisesi olarak faaliyetlerini sürdürmektedir (Yıldız, Hikmet. Erzurum Lisesi Üzerine Tarihsel Bir İnceleme. YLT, Atatürk Üniversitesi, 2017).

Eskişehir Atatürk Lisesi (1910): Tarihçesi, 1872 yılında açılmış olan Eskişehir Rüştiyesi'nin 1910'da idâdîye dönüştürülmesiyle başlamaktadır. Eskişehir gazetesinin 30 Eylül 1910 tarihli nüshasında yer alan "İdâdîmize Dair" başlıklı haberde beş sınıflı olduğu yazılmıştır. Yunan ordusunun 20 Temmuz 1921 tarihinde Eskişehir'i işgaliyle öğretime ara veren okul şehrin 2 Eylül 1922 tarihinde kurtuluşuyla Eskişehir Sultânîsi olarak faaliyete geçti ve adı "Eskişehir Lisesi" olarak değiştirildi. Eski binasının harap olması sebebiyle Odunpazarı'ndaki Numune Turan İlkokulu'nun (bugünkü Cumhuriyet Tarihi Müzesi) binasına taşındı. 16 Ocak 1933 tarihindeki Eskişehir ziyaretinde Atatürk, yeni yapılmakta olan vilayet binasının liseye tahsisi emrini verdi. Mezunlarından Maliye Bakanı Hasan Polatkan tarafından 1950'lerde esaslı bir tadilattan geçirildi. 1961'de adı Atatürk Lisesi olarak değiştirilen kurum 2009 yılından bu yana Anadolu lisesi olarak eğitime devam etmektedir (Günday, Rıfat. "Mekteb-i İdadi'den Atatürk Lisesi'ne Eskişehir'in İlk Lisesinin Kuruluş Tarihçesi". Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası Araştırma ve Uygulama Merkezi Gençlik Dergisi. 1/1 (2016)).

Eyüp Anadolu Lisesi (1912): Mâzisi Eyüpsultan Reşadiye Numune Mektebi'ne dayanmaktadır. Sultan Mehmed Reşad Eyüpsultan'da inşa ettirmek istediği türbe ve yanındaki mektebin inşası için Mimar Kemaleddin Bey'i görevlendirdi. Mektep binasının kitabesini Hattat Ömer Vasfi Efendi hazırladı. 1912 yılında iki katlı, sekiz derslikli kâgir binasında öğretime başladı. O yıl Avrupa'dan getirtilen uzmanlarca Türkiye'de ilk izcilik çalışmaları Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi ile birlikte bu okulda başlatıldı. Jimnastik hocası Selim Sırrı ve futbol eğitmeni Ahmet Hamdi öğretmen kadrosunda yer aldı.

1927 yılında Eyüp Ortaokulu ismini alan kurumun avlusuna, dört dersliğe ev sahipliği yapan tek katlı kâgir bir bina daha yapıldı. 1956 yılında lise sınıfları ilave edildi. 1965'te 4750 ciltlik bir kütüphanesi bulunmaktaydı. 1932-1965 yılları arasında ortaokuldan 2286 öğrenci, 1956-1966 arasında liseden 525 öğrenci diploma aldı. 1969 yılında Alibeyköy yolu üzerindeki Levazım Okulu'nun bulunduğu yerde müstakil binasının yapımına başlanarak 1972 yılında bitirildi. Eyüp Lisesi adıyla yeni binasına taşınan okul 2005 yılında Anadolu lisesi oldu. Önceki tarihî binasına Ebüssuud Ortaokulu taşındı (Göktürk, Hakkı. "Eyyubsultan Lisesi". İstanbul Ansiklopedisi. 1971, X, 5462./Kılıç, Hamide. I. Dünya Savaşı'nda İstanbul Basınında Eğitim (İkdam, Tanin, Tercüman-ı Hakikat Gazetelerine Göre). YLT, İstanbul Üniversitesi, 2014).

Fatih Gelenbevî Anadolu Lisesi (1911): Maarif Nezareti 1910 yılında FatihZeyrek'te bir idâdî açmak için uygun bir yer ararken Mehmed Said Bey'e ait konağın bostan arsasında karar kılındı. Arsayı satması için teklif götürülen Said Bey, okula dedesi meşhur matematikçi Gelenbevî İsmâil Efendi'nin isminin verilmesi şartıyla rıza gösterdi. 1911 yılında açılan Gelenbevî İdâdîsi 1913'te sultânîye çevrildi. I. Dünya Savaşı sırasında bir süre hastane olarak kullanıldı. 1915-1918 yılları arasında 8-12. sınıf öğrencilerinin büyük bir kısmı ve bazı muallimleri askerlik hizmetine alındı. Bütün zorluklara rağmen öğretime devam eden kurumun 1919 yılındaki Fatih yangınında sadece temel duvarları ile resmî evrakları kurtarılabildi. Bunun üzerine ilk kısmı Mercan İdâdîsi, orta kısmı Vefa Sultânîsi binalarında devam etti. 1924 yılında tamamlanan yeni binasına taşınan Gelenbevî Sultânîsi 1926'da orta mektebe dönüştürüldü. 1991 yılında tekrar liseye çevrildi, 2005 yılında Anadolu lisesi statüsüne geçti.

Gelenbevî Anadolu Lisesi kuruluşundan itibaren pek çok sosyal, kültürel ve sportif faaliyetlere ev sahipliği yaptı. Müdürleri arasında eski başbakanlardan Mehmet Şemsettin Günaltay, öğretmenleri arasında Mahmut Celaleddin Ökten, mezunları arasında da Tevfik İleri, Edip Cansever ve Nihat Sami Banarlı gibi isimler bulunmaktadır (Gündüz, Mehmet. "Osmanlı'dan Günümüze Uzanan Bir Eğitim Kurumu: Gelenbevi Anadolu Lisesi". Millî Eğitim. 48/224 (2019), s. 213-239).

Gaziantep Lisesi (1911): Aynülmaarif İdâdîsi adıyla 1911 yılında açılan okul, Ayıntap Rüştiyesi'nin (1884) idâdîye tahvili ile kuruldu. Antep Dârülmuallimîni'nin müdürü İbrâhim Zühdü Bey buraya tayin edildi. 1913 yılında Ticaret İdâdîsi oldu. Üç aşamalı bir programı vardı. "Müşterek dersler" olarak ulûm-ı dîniye, mâlûmât-ı hikemiye, kimyeviye ve tabîiye; Fransızca, tarih, coğrafya, hesap, hendese, Arabî, Fârisî, hatt-ı Türkî, hatt-ı Fransevî, mâlûmât-ı medeniye, hukukiye ve iktisadiye; resim, el işleri (marangozluk, demircilik, bahçe işleri) veriliyordu. Meslekî olarak "genel ziraat", "ipekböcekçiliği" ve "sabunculuk" bölümleri yer alıyordu. Sınaî şubesinde ise "matbaacılık" ile "ticaret" bölümleri mevcuttu. 1922'de sultânî olan okul Cumhuriyet'ten sonra ortaokul şeklinde devam etti. 1933 yılında liseye çevrildi. Bugünkü merkez binası 1962 yılında inşa edildi. 1992-1993 döneminde yabancı dil ağırlıklı lise programı uygulanmaya başlandı. 2010 yılından itibaren Anadolu lisesi statüsüne geçti (Aytekin, Halil. "Gaziantep İdadisi (Ayıntab İdadisi)". Osmanlı Döneminde Gaziantep Sempozyumu. ed. Y. Küçükdağ. Gaziantep 2000, s. 329-336).

Giresun Lisesi (1913): Ortaöğretim kurumu olarak Giresun Rüştiyesi (1865) ve Akköy Rüştiyesi'nin (1878) bulunduğu şehirde merkez rüştiyenin idâdîye tahviliyle 5 Aralık 1913 tarihinde Sofu Mehmed'e ait binada Giresun İdâdîsi adıyla açıldı. I. Dünya Savaşı'nın ağır şartlarında kesintilerle öğretim verebilen okulda öğrencilerin kendi el yazılarıyla 1918-1920 yıllarında çıkardıkları Yeşilyurt gazetesi kurum tarihinde önemli bir yere sahiptir. Altı kişiden oluşan ilk mezunlarını 1916 yılında verdi. Genel bütçeye alındığı 1923 yılında yirmi iki öğrenciyle eğitime devam eden idâdîde yatılı kısım açılarak köy çocuklarına okuma imkânı verilmiş oldu. 1924 yılında Giresun Orta Mektebi adını alarak Jandarma Okulu'nun bir bölümüne taşındı. Mezunlarının Trabzon Lisesi'ne gitmek zorunda kalmaları sebebiyle 1946 yılında liseye dönüştürüldü. 1958'de temeli atılan müstakil binası 1964'te tamamlandı. 1973'te ikinci binası yapıldı. 1993'te yabancı dil ağırlıklı lise bölümü açılan okul 2013'te Anadolu lisesi oldu. 1966 yılında ayrılan orta kısım 1987'den bu yana Mehmet Akif Ersoy Ortaokulu adıyla öğretime devam etmektedir (Yılmaz, Ali. XIX. Yüzyıldan Cumhuriyet'e Giresun'da Eğitim ve Öğretim. Dr.T, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2013).

Isparta Şehit Ali İhsan Kalmaz Anadolu Lisesi (1902): Isparta Rüştiyesi (1860), Yalvaç Rüştiyesi (1872) ve Eğirdir Rüştiyesi (1873), Uluborlu Rüştiyesi (1875) mezunlarının gidebileceği idâdî için merkez rüştiyeye sınıf eklenerek Isparta İdâdîsi adıyla açıldı. İdâdîye mahsus bina, Isparta Mebusu Böcüzade Süleyman Sâmi'nin desteği ve halkın yardımıyla 1908 yılında tamamlandı. Bu bina günümüzde belediyeye hizmet vermektedir.

1925 yılında ortaokula dönüştürülen kurum iki yıl sonra karma öğretime geçti. 1952'de yeniden liseye tahvil edildi. 1960'ta, askerî darbede şehit olan Teğmen Ali İhsan Kalmaz'ın adı verildi. 1969 yılında orta kısmı Merkez Ortaokulu adıyla ayrıldı. 2005'te Anadolu lisesi oldu (BOA. MF.MKT. 658/7 H.9 Cemaziyelahir 1320/13 Eylül 1902, lef.1./Bilgiçli, Aslıhan. Osmanlı Döneminde Isparta'da Modern Eğitim Kurumları ve Eğitim-Öğretim Faaliyetleri Üzerine Bir Araştırma. YLT, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2019./Deniz, Muzaffer. "Sâlnâmelerde Isparta Rüşdiyesi ve İdadisi". Osmanlı Mektepleri. ed. F. Aydın v.dğr. İstanbul 2021, s. 391-424).

İstanbul Anadolu Lisesi (1901/1902): Kadıköy Kuşdili mevkiinde Ferik Reşid Paşa'dan satın alınan arsada 1900 yılında inşa edilen binada Hamidiye Zükûr Rüştiyesi, 1901'de ise Hamidiye İnâs Rüştiyesi açıldı. 1908 yılında adı Numune Rüştiyesi olarak değiştirildi. I. Dünya Savaşı sırasında Kadıköy Yeldeğirmeni'ne nakledildi. Mondros Mütarekesi'nin ardından işgalciler tarafından binasından çıkartılınca Ali Şâmil Paşa Köşkü'ne taşındı. Bir müddet sonra Kadıköy Numune Rüştiyesi adıyla Fenerbahçe Stadı'na bitişik bir mekâna geçti. 1919'da sultânîye çevrilerek her iki binada Kadıköy Sultânîsi olarak öğretime başladı. Cumhuriyet'in ilanından sonra liseye çevrildi. 1933 yılında Haydarpaşa Tıp Fakültesi'nin İstanbul'a nakledilmesi üzerine bir bölümü Haydarpaşa Lisesi'ne devredildi. 1950'de karma eğitime geçti ve Kadıköy Ortaokulu adını aldı. 1982'de tekrar liseye çevrildi. 1998'de adı ve statüsü değişerek Kenan Evren Anadolu Lisesi oldu. 2010 yılında İstanbul Anadolu Lisesi adını aldı. Tarihî binalarından birinde bugün İbrahim Öktem İlkokulu bulunmaktadır (BOA. ŞD. 215/38 (H.2 Ramazan 1317/M.4 Ocak 1909), lef.1./Yurdabakan, Abdullah v.dğr (haz.). Tarihî 100 Lise. Ankara 2017).

İstanbul Atatürk Anadolu Lisesi (1937): Fransızlar'dan alınarak kamulaştırılan Jean Patiste İlkokulu binasında 1937 yılında Taksim Ortaokulu adıyla açıldı. 1939'da Taksim Erkek Lisesi, daha sonra Beyoğlu Erkek Lisesi, 1954'te de mezunlar cemiyetinin teklifiyle Atatürk Erkek Lisesi adlarını aldı. 1980'de karma eğitime geçti. 1984'te Taksim Atatürk Lisesi ismi verildi. 1996'ta yabancı dil ağırlıklı liseye dönüştürülünce İstanbul Atatürk Lisesi oldu. Mezunlar derneğinin çabalarıyla kampüsü, kütüphanesi ve imkânları genişleyen kurum 2005'te Anadolu lisesi programına geçerek bugünkü ismini kullanmaya başladı (Yurdabakan, Abdullah v.dğr (haz.). Tarihî 100 Lise. Ankara 2017).

İstanbul Üsküdar Lisesi (1938): Üsküdar 4. Kız Ortaokulu adıyla 1938 yılında öğretime başladı. 1945 yılında Üsküdar Kız Lisesi'ne dönüştürülerek Üsküdar Lisesi adını aldı. 1949'da 3. Ortaokul ile birleştirilerek Fıstıkağacı Ortaokulu oldu. 1955'te yeniden lise yapıldı. 1968'de inşa edilen bugünkü binasına taşındı. 2000 yılında karma eğitime, 2005'te Anadolu lisesi statüsüne geçti (Yılmaz, Sinan. Üsküdar'ın Tarihî Okulları. İstanbul 2022).

İzmir Atatürk Lisesi (1886): İzmir Rüştiyesi (1858), Çeşme Rüştiyesi (1873), Ödemiş Rüştiyesi (1873), Foça Rüştiyesi (1874), Tire Rüştiyesi (1874), Urla Rüştiyesi (1876), Menemen Rüştiyesi (1877), Bergama Rüştiyesi (1878), Seferihisar Rüştiyesi (1884), Bayındır Rüştiyesi (1885) şeklindeki eğitim yapılanmasında merkez rüştiyeye sınıf eklenerek yedi yıllık programla 1886 yılında İzmir Hükümet Konağı civarında Râşid Paşa’ya ait arsada yaptırılan binada açıldı. 164 talebenin kaydolduğu ilk sene Fransızca muallimi Halit Ziya Uşaklıgil’di. 1898 yılında mevcudu 498 olan kurumun yetmiş beş kişilik yatılı kısmı açıldı. 1901 yılında ticaret ve ziraat şubeleri eklendi. 1911’de sultânîye çevrilen kurumda iki yıl sonra fen ve edebiyat şubeleri teşekkül ettirildi. 1922 yılında Rumlar’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne devredilen Evangelike Kız Mektebi’nin binasına geçen kurum İzmir Erkek Lisesi adını aldı. 1937’de bir şubesinin açılmasıyla adı İzmir Birinci Erkek Lisesi oldu. 1942 yılında adı İzmir Atatürk Lisesi olarak değiştirildi. 1991’de kredili sisteme geçen okul 1993’te yabancı dil ağırlıklı lise, 1997’de Anadolu lisesi oldu. O yıl kız öğrenci kabulüne başlandı. Öğretmenleri arasında Ahmet Haşim, Mahmut Esat Bozkurt, Selim Sırrı Tarcan, Mustafa Rahmi Balaban, Şükrü Saraçoğlu da bulunmaktadır. Maarif Vekili Vasıf Çınar da 1910 mezunlarındandır (Tınal, Melih. İzmir Atatürk Lisesi Tarihçesi. İzmir 1999).

İzmir Karşıyaka Lisesi (1932): Bostanlı’da kiralanan bir binada 1932 yılında öğretime başlayan Karşıyaka Ortaokulu 1938 yılında Maarif Vekâleti tarafından satın alındı. Aynı sokakta bulunan ve 1942’de istimlak edilen Fransız misyoner okulu Dame de Sion’un binası buraya ilhak edildi. 1945’te ortaokul liseye dönüştürüldü. Bir müddet sonra kapasitesinin artmasıyla yeni bina yapımına girişildi. Laboratuvar, kütüphane ve atölyelerin de bulunduğu yeni binasına 1949 yılında taşındı. 1978’de bugünkü binasına nakledildi ve karma eğitime geçti. 2005 yılında Anadolu lisesi oldu (Vural, Mithat Kadri. “Cumhuriyet Döneminde İzmir’de Eğitim”. İzmir Kent Ansiklopedisi. 2013, II, 224-233)

İzmir Kız Lisesi (1923): 1922 yılındaki Yunan işgalinden sonra şimdiki Karataş Lisesi’nin bulunduğu yerdeki eski bir köşkte İzmir Kız Sultânîsi olarak açıldı. 1924’te lise yapıldı.

Yatılı ve gündüzlü öğrenci mevcudunun gittikçe artmasıyla yeni bina ihtiyacı doğdu. 1926 yılında eski Evangelike Kız Mektebi’nin binasına geçti. 1936 yılındaki teftişler sırasında lisenin civardaki yangın harabelerinin yakınında yer alması uygun bulunmayınca Karataş’taki eski Erkek Muallim Mektebi binasına taşındı. 1936-1937 eğitim öğretim yılında öğrenci sayısı 1400’ü, Mart 1938’de 1700’ü bulan İzmir Kız Lisesi yeniden bir yer arayışına girerek vaktiyle İttihat ve Terakki Mektebi için yaptırılan binaya geçti. 1985’te geçirdiği yangın yüzünden ara verilen öğretim faaliyetleri 1990’da tekrar başladı. 2000 yılında Anadolu lisesi oldu (Vural, Mithat Kadri. “Cumhuriyet Döneminde İzmir’de Eğitim”. İzmir Kent Ansiklopedisi. 2013, II, 224-233).

İzmir Namık Kemal Lisesi (1937): Karataş’taki İzmir Kız Lisesi yeni binasına taşınınca boş kalan eski binasında İzmir Erkek Lisesi’nin bir şubesi açıldı. İzmir İkinci Erkek Lisesi adı verilen bu şube 1937 yılında öğretime başladı. Mevcut dersliklerin dokuzu lise, yirmi biri ortaokul olarak düzenlendi. 1939’da bağımsız bir kimlik kazandı. İsmet İnönü’nün 16 Mart 1942 tarihinde ziyareti sonrasında adı İnönü Lisesi oldu. Aynı yıl orta kısmı kaldırıldıysa da ihtiyaca binaen tekrar açıldı. 1952 yılında ismi Namık Kemal Lisesi olarak değiştirilen okul 1969 yılında karma eğitime geçti. 1961-1998 yılları arasında akşam lisesi olarak eğitim öğretim verdi. 2010 yılından bu yana Anadolu lisesi statüsünde eğitim faaliyetlerini sürdürmektedir (Özel, Heval Şimşek. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e İzmir’de Eğitim Yapıları. Dr.T, Hacettepe Üniversitesi, 2018).

İzmit Lisesi (1886): Adapazarı Rüştiyesi (1865), Kandıra Rüştiyesi (1868), Taraklı Rüştiyesi (1870), Sapanca Rüştiyesi (1872), Hendek Rüştiyesi (1890), Karamürsel Rüştiyesi (1892) mezunlarının gidebileceği İzmit İdâdîsi 1885 yılında inşa edilen binasında ertesi yıl yatılı olarak açıldı. 1911 yılında sultânîye çevrildi. 1919 yılında İzmit Hükümet Konağı’nı İngilizler işgal edince idâdî binası hükümet konağı olarak kullanıldı. 1922’de Akçakoca Numune Mektebi adıyla yeniden açıldı. Ertesi yıl başka bir mekâna taşınarak hususi binasını bir ilkokula terketti. 1926 yılında karma eğitime geçti. 1945’te liseye çevrildi. 1994’te yabancı dil ağırlıklı lise, 2005 yılında Anadolu lisesi oldu. Tarihi binasında 2012 yılında açılan Gazi Anadolu Lisesi 2019 yılında Nuh Çimento Eğitim Kampüsü’ne taşındı, bu sırada İzmit Lisesi öğrencileri ve öğretmenleri ile birleşti. Boşalan binada halen İzmit İmam Hatip Ortaokulu ve İzmit İmam Hatip Lisesi’nin yanı sıra Kocaeli İl Eğitim Tarihi Müzesi hizmet veriyor. (Örs, Hilmi Tunahan. “İzmit İdadi Mektebi”. İnsan ve Sosyal Bilimler Dergisi. 2/1 (2019), s. 230-241).

Kadıköy Kemal Atatürk Lisesi (1935): Kadıköy’de I. Dünya Savaşı döneminde devletin müsadere ettiği St. Euphemie Fransız Kız Koleji binasında 1935 yılında açılan 3. Ortaokul, 1956’da Kemal Atatürk Ortaokulu adını aldı. 1963-1967 yılları arasında binasını Kadıköy Ticaret Lisesi ile paylaştı. 1991’de genel liseye dönüştürüldükten sonra ortaokul kısmı kademeli olarak kaldırıldı. 2001’de bünyesinde yabancı dil ağırlıklı lise açıldı. Mezunları arasında 1963 Kıbrıs Harekâtı şehitlerinden Pilot Yüzbaşı Cengiz Topel de bulunmaktadır ve adı okulun tarihî kütüphanesinde yaşatılmaktadır. Okul günümüzde eski binasında öğretimine devam etmektedir (Yurdabakan, Abdullah v.dğr (haz.). Tarihî 100 Lise. Ankara 2017).

Kahramanmaraş Anadolu Lisesi (1899): Maraş Rüştiyesi (1862), Elbistan Rüştiyesi (1872) ve Andırın Rüştiyesi (1901) mezunlarına yönelik idâdî için merkez rüştiyeye sınıf eklenerek beş yıllık program esasıyla ve gündüzlü olarak 1899 yılında açılan Maraş İdâdîsi müstakil binasına 1901’de kavuştu. İlk müdürü Şâkir Efendi 1917 yılına kadar görevini sürdürdü. I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele dönemlerinin bütün zorluklarına rağmen öğretim vermeyi sürdüren kurum 1921 yılında sultânîye, daha sonra ortaokula çevrildi. 1933’te devletin Amerikalı misyonerlerden satın aldığı binaya geçti. Ortaokula lise sınıfları eklenerek 1948’de açılan Maraş Lisesi 1965’te Alman hastanesi binasına taşındı. İki yıl sonraki yangında tamamen ortadan kalkınca yeni binası inşa edildi. Mezunları arasında Rasim Özdenören, Alaattin Özdenören, Cahit Zarifoğlu, Erdem Beyazıt, Nuri Pakdil, M. Akif İnan ve Ali Kutluay da bulunmaktadır. Tarihî binası Yedi Güzel Adam Edebiyat Müzesi’dir. Ayrıca okulun bünyesinde bir de eğitim tarihi müzesi bulunmaktadır (Dumanoğlu, Sevim Ceylan. “Maraş Mekteb-i İdadisi”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. 4/7 (2022), s. 211-226).

Kandilli Kız Lisesi (1916): 1916 yılında Âdile Sultan Korusunda Âdile Sultan İnâs Mektebi adıyla açıldı. Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi’nin muadili olarak tasarlanan kurumun açılmasında Meclis-i Mebusan Reisi Ahmed Rızâ Bey’in ciddi katkıları oldu. Müfredatı, yuva kısmından sonraki ilk beş sınıfı ibtidâî, sonraki beş sınıfı idâdî olarak düzenlendi. Beş kişilik ilk mezunlarını 1919-1920 eğitim öğretim döneminde verdi. 1924 yılında lise kısmı kapatılarak Kız Orta Mektebi yapıldı. 1931-1932 eğitim öğretim yılı başında liseye dönüştürüldü ve Kandilli Kız Lisesi adını aldı. Öğrencilerin artmasıyla 1967 yılında koru içinde yeni bir bina yaptırıldı. Saray binası 1986’da yangın geçirince yatılı öğretime ara verildi. 1989’da yeni pansiyon binasının inşa edilmesiyle tekrar yatılı öğrenci almaya başladı. Türkiye’nin sanat, edebiyat, bilim ve siyaset dünyasına pek çok hanımı yetiştirmiş olan okulun tarihî binası Sabancı ailesinin desteği ile yeniden inşa ettirilerek 2005 yılında Sakıp Sabancı Kandilli Kültür ve Sanat Merkezi yapıldı (İzmirli, Mübeccel. “Kandilli Kız Lisesi’ndeyiz”. Hayat Mecmuası. (1977), s. 18-20./Yılmaz, Sinan. Üsküdar’ın Tarihî Okulları. İstanbul 2022).

Kars Alparslan Anadolu Lisesi (1936): Şehirde 1926 yılında bir idâdînin bulunduğu ve daha sonra orta mektebe çevrildiğine dair rivayetler vardır. Ancak Kars Lisesi’nin açılışı Kars Ortaokulu’nun 1936 yılında liseye çevrilmesiyle başlatılmaktadır. 1961’de bugün orduevi olan binaya taşınan okulun adı 1964’te Alpaslan’ın Kars’ı fethinin 900. yılına ithafen Alpaslan Lisesi olarak değiştirildi. 1974 yılında bünyesindeki ortaokul Gazi Kars Ortaokulu adıyla bağımsız bir kuruma dönüştürüldü, lise de kendi binasına taşındı. 2011 yılında Anadolu lisesi oldu. Görev yapan öğretmenler arasında Behçet Necatigil, Halide Nusret Zorlutuna, Kenan Akyüz ve M. Fahrettin Kırzıoğlu da bulunmaktadır (Yurdabakan, Abdullah v.dğr (haz.). Tarihî 100 Lise. Ankara 2017).

Kastamonu Abdurrahman Paşa Lisesi (1886): Kastamonu Rüştiyesi (1857), Daday Rüştiyesi (1865), İnebolu Rüştiyesi (1872), Taşköprü Rüştiyesi (1873), Sinop Rüştiyesi (1874), Tosya Rüştiyesi (1874), Abana Rüştiyesi (1877), Araç Rüştiyesi (1884) ve Cide Rüştiyesi (1895) mezunları için gerekli idâdînin temeli Vali Abdurrahman Paşa’nın katılımıyla 2 Mayıs 1885 tarihinde atıldı. Ancak bitmesi beklenmeden Şubat 1886’da askerî rüştiyenin bir koğuşunda öğretime başlandı.

 Kastamonu İdâdîsi, Balkan savaşları ve I. Dünya Savaşı dönemlerinde öğrencileri cepheye gittiğinden 1913, 1917, 1918 ve 1921 yıllarında hiç mezun veremedi.

1913 yılında sultânî, 1923’te lise oldu. 1924’te açılmış olan kız orta mektebi ile 1948’de birleşerek karma eğitime geçti. 1963 yılında Abdurrahman Paşa’nın adını aldı. Hususi binası 1971’e kadar Kız İlköğretim Okulu, 1956’ya kadar Ticaret Lisesi, 1975 sonrasında defterdarlığa ev sahipliği yaptı. Şimdi ise Kastamonu Üniversitesi Rektörlüğü’ne hizmet vermektedir. Lise, günümüzde 1937 yılında inşasına başlanan orta mektep binasında öğretimini sürdürmektedir. Öğretmenleri arasında İsmail Habib Sevük, İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Orhan Şaik Gökyay, Vasfi Mahir Kocatürk, Abdülbaki Gölpınarlı, Sabri Akça ve Zeki Ömer Defne de bulunmaktadır (Eski, Mustafa. Kastamonu Abdurrahman Paşa Lisesi Tarihi. Ankara 2005./Kaya, Lütfiye Göktaş – Özkurt, Muhammet. “19-20. Yüzyıl Osmanlı Dönemi Eğitim Yapıları: Kastamonu Merkez Mekteb-i İdadi, Mekteb-i Sanayi, Rum Mektebi”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi. sy. 73 (2018), s. 37-56).

Kayseri Melikgazi Lisesi (1896): Aziziye (Pınarbaşı) Rüştiyesi (1863), Talas Rüştiyesi (1869), Kayseri Rüştiyesi (1872), Develi Rüştiyesi (1884), Bünyan Rüştiyesi (1902) mezunlarının ihtiyaç duyduğu idâdî, Melikgazi ilçesinde Kurşunlu Cami civarındaki Seyfullah Efendi Konağı’nda 1896 yılında Kayseri İdâdîsi adıyla açıldı. 1885 yılında başlanan binasının birinci katı 1904’te, ikinci katı ise 1916’da tamamlandı. Binanın resmî açılışı Ocak 1905 tarihinde gerçekleşti. Kayseri İdâdîsi I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele döneminde çok sayıda şehit verdi. 1921 Sakarya Meydan Muharebesi’nde son sınıf öğrencilerinin tamamı şehit olduğundan o yıl mezun veremedi.

 1927 yılında ek binalarla genişletilerek 1935’te kız ortaokuluyla birleştirildi. 1963’te orta kısmı Nazmi Toker Ortaokulu’na nakledildi. Yıllar içinde kampüsü genişleyen kurum 2005 yılından bu yana Anadolu lisesi statüsünde eğitim vermektedir. Okul Turgut Özal, Turhan Feyzioğlu ve Behçet Kemal Çağlar’ın da aralarında bulunduğu pek çok ünlü simayı yetiştirmiştir (Kartal, Serpil Sevim – Ak, İlyas. “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kayseri İdadisi (Lisesi)”. Kayseri Eğitim Tarihi Araştırmaları. haz. A. Altı – S. S. Kartal. Kayseri 2021, s. 323-340./Özbek, Yıldıray. “Seyfullah Efendi Konağından İdadiye: Kayseri Lisesi”. Prof. Dr. Harun Güngör Armağanı. haz. M. Argunşah – M. Ünal. İstanbul 2010, s. 297-306./Özmerdivenli, Yusuf. “Kayseri Lisesi-Eğitim-Öğretim Tarihi”. Kayseri Ansiklopedisi. 2010, IV, 90-93).

Kırklareli Atatürk Anadolu Lisesi (1892): 1924 öncesinde ismi Kırkkilise olan şehirde Kırkkilise Rüştiyesi (1871), Lüleburgaz Rüştiyesi (1872), Vize Rüştiyesi (1875), Bâbıatik (Babaeski) Rüştiyesi (1884) mezunlarının gideceği idâdî, merkez rüştiyeye sınıf ilavesiyle 1892 yılında açıldı.

1909 yılına kadar müstakil bir eve, daha sonra Bulgar Pandof’tan satın alınan binaya nakledildi. Şehrin Yunan işgalinden kurtulduğu 10 Kasım 1922 tarihine kadar orada öğretim verdi. Kırkkilise İdâdîsi şehrin 1912-1913’te Bulgarlar ve 1920-1922’de Yunanlılar tarafından işgal edildiği dönemlerde öğretime ara verdiyse de Osmanlı idaresinin sonuna kadar varlığını sürdürdü. 1920 yılında sultânîye çevrildi. 1924’te sultânî kısmı lağvedildi. Üç yıl öğretime ara verdi. 1927 yılında Maarif Nazırı Mustafa Necati Bey’in emriyle Kırklareli Orta Mektebi olarak şehirdeki eski Rum mektebinin binasında (bugünkü Vali Faik Üstün İlkokulu) tekrar açıldı.

 1954 yılında sınıf ilavesiyle Kırklareli Lisesi olarak yeniden faaliyete geçti. 1963’te şimdiki mekânına taşındı. 1972’de adı Kırklareli Atatürk Lisesi’ne çevrildi. Kurumun ortaokul kısmı 1985’te ayrıldı. 1993’te yabancı dil ağırlıklı lise, 2005 yılında ise Anadolu lisesi statüne geçen okul günümüzde eğitim öğretim faaliyetlerini sürdürmektedir. Rüştiye ve idâdî kısımlarından mezun olanlar arasında Mazhar Osman, M. Fuat Umay, Süleyman Şevket Dingiloğlu ve Ahmet Kutsi Tecer de bulunmaktadır (Ayar, Mesut. “Kırklareli (Kırkkilise) Mekteb-i İdadisi”. History Studies. 2/3 (2010), s. 39-59./Güçtekin, Nuri. “Kırklareli (Kırkkilise) Rum Mektebinden Vali Faik Üstün İlkokuluna Bir Eğitim Binasının Hikâyesi (1905-2005)”. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. sy. 17 (2015), s. 171-192).

Kırşehir Lisesi (1891): Tarihçesi, Kırşehir Rüştiyesi (1873) ve Mucur Rüştiyesi (1873) sonrası eğitimi için 1891 yılında merkez rüştiyeye sınıf ilavesiyle açılan beş yıllık Kırşehir İdâdîsi’ne dayanmaktadır. Sultan Alâeddin Camii’nin yanında 1887 yılında inşasına başlanan hususi binası 1894’te tamamlandı. Resmî açılışı Aralık 1899 tarihinde gerçekleşti. İdâdînin 1902 yılındaki öğrenim süresi ilk üç yılı genel kültür, son iki yılı ziraat dersleri ağırlıklı olmak üzere beş yıldı. O yılki depremde tahrip olan binası aynı yerde tekrar yapıldı. Bünyesinde Lutf-ı Hamîdî (halk dilinde Kale Mektebi, 1934 sonrası Gazi Mektebi) adlı bir ibtidâî mektebinin de bulunduğu tespit edilmiştir. Kırşehir İdâdîsi 1923’te lise yapıldıysa da ertesi yıldan itibaren Kırşehir Orta Mektebi olarak devam etti. 1927 yılında karma eğitime geçti. 1938 depreminde eski taş binası yıkılınca yerine okulun yardım derneği tarafından yeni bina yapıldı. 1954 yılında tekrar liseye dönüştürüldü. 1964’te yeni binasına geçti. Günümüzde Anadolu lisesi statüsünde eğitim faaliyetlerini sürdürmektedir (Küçük, Ayşegül. Kırşehir Mekteb-i İdadisi. YLT, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2019./Şahin, Ayfer. “Geçmişten Günümüze Kırşehir’de İlköğretim”. Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi. 6/2 (2005), s. 269-279).

Konya Lisesi (1889): Karaman Rüştiyesi (1860), Ermenek Rüştiyesi (1868), Ereğli Rüştiyesi (1869), Karapınar Rüştiyesi (1870), Beyşehir Rüştiyesi (1871), Bozkır Rüştiyesi (1873), Akşehir Rüştiyesi (1875), Hadım Rüştiyesi (1876) ve Ilgın Rüştiyesi (1892) yapılanmasına bir idâdînin eklenmesi, Selçuklular’dan kalan Nizamiye Medresesi’nin beş dershanesinde 1 Ekim 1889 tarihinde gerçekleşti. Konya İdâdîsi daha sonra belediyenin hastane için yaptırdığı binaya nakledildi.

 1913’te sultânî oldu. 1923 yılında liseye çevrildi. 1934 yılında bugünkü binasına taşındı. Bu bina dârülmuallimîn için inşa edilmiş ve 1917’de tamamlanmıştır. Mondros mütarekesi sonrasında bir müddet İngiliz ve İtalyan işgal kuvvetlerinin karargâhı oldu. 1923 yılından sonra muallim mektebi tarafından kullanıldı. Ancak muallim mektebinin 1934’te Adana’ya nakledilmesiyle yerine Konya Erkek Lisesi taşındı. Cumhuriyet’in 50. yılında Konya Gazi Lisesi, 1999’da Konya Lisesi adını alan okul 2005 yılında Anadolu lisesi statüsüne geçti. Konya Lisesi, Çanakkale cephelerinde çok fazla şehit öğrencisi oldu (Akın, M. Çetin. Konya Gazi Lisesi ve Tarihi Gelişimi. İstanbul 2007./Sözen, Metin – Dülgerler, Osman Nuri. “Mimar Muzaffer’in Konya Öğretmen Lisesi”. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi. 4/1 (1978), s. 117-134).

Kütahya Lisesi (1892): Kütahya Rüştiyesi (1870), Simav Rüştiyesi (1870) ve Gediz Rüştiyesi’nin (1871) ileri aşaması olan idâdînin hazırlıklarına 1884 yılında başlandı. 1887’de temeli atılan binası 1891’de tamamlanarak ertesi yıl öğretime açıldı. 1914’te “ziraat idâdîsi” özelliği kazanan okul 1916 yılında yatılı sultânîye çevrildi. İstiklal Savaşı döneminde askerî hastane olarak kullanıldı. Yunanlılar’ın şehri işgaliyle öğretime ara verdiyse de 30 Ağustos 1922 sonrasında yeniden sultânî olarak devam etti.

1924 yılında sultânîlerin orta mekteplere çevrilmesi doğrultusunda ibtidâî kısmı ayrıldı, tâli kısmı üç sınıflı orta mektep oldu. 1933 yılında tekrar liseye dönüştürüldü. Aynı yıl çıkan yangında ahşap kısımları yanan ve sadece cephe duvarları kalan binası, duvarlar bozulmadan içeriden betonarme olarak yenilenerek 1938’de hizmete girdi. O sene karma eğitime geçti. 1993-2007 yılları arasında yabancı dil ağırlıklı lise programı uygulandı. 2009 yılında Anadolu lisesi yapıldı (Girgin, İsmail. Kütahya Rüşdiye ve Mekteb-i İdadisi: Kuruluşu, Gelişimi ve Sosyo-Kültürel Hizmetleri. YLT, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi, 2019./Kaçmaz, Ercan. Kütahya Lisesi ve Tarihi Gelişimi. YLT, Selçuk Üniversitesi, 2010).

Malatya Lisesi (1899): Malatya Rüştiyesi (1870), Arapgir Rüştiyesi (1870), Besni Rüştiyesi (1871), Darende Rüştiyesi (1876), Adıyaman Hısnımansur Rüştiyesi (1874), Kâhta Rüştiyesi (1882), Hekimhan Rüştiyesi (1884), Arguvan Rüştiyesi (1894), Arapkir-Eskişehir Rüştiyesi (1885) sonrası için merkez rüştiyeye sınıf eklenerek 1896 yılında Ma‘mûratülazîz İdâdîsi açıldı . I. Dünya Savaşı boyunca çeşitli binalarda öğretim yapan okul en son Yenicami karşısındaki (bugünkü Fırat İlkokulu) bir binaya taşındı. 1925 yılında ortaokula indirgendi. 1933’te tekrar lise yapıldı. Öğretmenleri arasında Nihal Atsız, Arif Nihat Asya, Vasfi Mahir Kocatürk bulunmaktadır. Mükrimin Halil Yinanç ile Z. Fahri Fındıkoğlu ortaokul kısmından mezun olmuşlardır (Nalcı, Ahmet. Osmanlı Modernleşme Döneminde Malatya’da Eğitim (1869-1919). Dr.T, Mersin Üniversitesi, 2020).

Manisa Lisesi (1887): Akşehir Rüştiyesi (1867), Manisa Rüştiyesi (1872), Kırkağaç Rüştiyesi (1875), Alaşehir Rüştiyesi (1876) ve Kula Rüştiyesi’nin (1888) faal olduğu şehirde 1885 yılında inşasına başlanan idâdî 1887’de açıldı.

Okulun bazı muallim ve talebeleri telif ettikleri eserlerle öne çıkmışlardır. Müdür Ali İrfan Efendi Medhal-i Mantık adlı kitabını 1897 yılında basmıştır.

1916 yılında sultânîye dönüştürülen okul 1922’deki Yunan işgali sırasında öğretime ara verdi. 1923’te lise oldu, 1924’te ortaokul seviyesine indirildi. 1945 yılında tekrar liseye çevrildi. 1969’da bugünkü binalarına taşındı. 1993’te bünyesinde yabancı dil ağırlıklı lise açıldı. 2010 yılından bugüne Anadolu lisesi olarak öğretim yapmaktadır (Kaya, Gülcan. Manisa Mekteb-i İdadisi (Kuruluşu, Gelişimi, Sosyo-Kültürel Hizmetleri). YLT, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi, 2018).

Mersin Tevfik Sırrı Gür Lisesi (1909): Tarsus Rüştiyesi (1863), Mersin Rüştiyesi (1870), Silifke Rüştiyesi (1878), Mut Rüştiyesi (1894) ve Anamur Rüştiyesi (1896) mezunları için merkez rüştiyeye sınıf ilavesiyle 1909 yılında Mersin İdâdîsi adıyla açıldı. 1919’da Mersin’i işgal eden Fransızlar okulu kapattı. Ancak Millî Mücadele’de şehrin işgalden kurtulmasıyla programlarına meslekî ve ticarî dersler eklenerek 1922 yılında Mersin Ticaret İdâdîsi adıyla yeniden açıldı. 1926’da ortaokula çevrildi. 1945’te lise olarak 162 öğrenciyle yeniden açıldı. 1964’te bugünkü adını aldı. Lise 2005 yılından beri Anadolu lisesi statüsünde tarihî binasında faaliyetlerini sürdürmektedir (Doğan, H. Mehmet. Türkiye Cumhuriyeti’nin Eğitim Politikası ve Mersin’de Eğitim (1923-1950). YLT, Mersin Üniversitesi, 2005./Ünlü, Tülin Selvi. “Mersin’in Cumhuriyet Modernleşmesi Sürecini Bir Eğitim Yapısı Üzerinden Okumak: Mersin Lisesi (Tevfik Sırrı Gür Lisesi)”. Megaron. 11/3 (2016), s. 449-466).

Muğla Lisesi (1892): Muğla Rüştiyesi (1873), Milas Rüştiyesi (1874), Marmaris Rüştiyesi (1876), Bodrum Rüştiyesi (1876), Datça Rüştiyesi (1887), Köyceğiz Rüştiyesi (1889) mezunlarının gidebileceği idâdî, merkez rüştiyeye üç yıl ilave edilerek 1892 yılında açıldı. Yeni binası 1909 yılında tamamlanan okul 1916’da sultânîye, 1925’te ortaokula dönüştürüldü. 1956-1968 yılları arasında ortaokul-lise, 1969 sonrası sadece lise olarak devam etti. Maarif Vekâleti’nin 16 Şubat 1959 tarihli kararıyla Turgut Reis Lisesi adını aldı. 2011 yılında Anadolu lisesi oldu. 1974 yılında 200 kişilik pansiyon binası, 1996’da on iki derslikli ek binası hizmete girdi. Eski rüştiye binasında bugün Menteşe Kocamustafendi İlköğretim Okulu bulunmaktadır (Gökmen, Ertan. “Aydın Vilayeti İdâdî Mektepleri”. OTAM. sy. 23 (2008), s. 101-128./Vurgun, Ahmet. “Maarif Salnamelerine Göre Menteşe Sancağında Eğitim-Öğretim (1898-1904)”. Uludağ Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi. 33/1 (2020), s. 87-107).

Niğde Atatürk Anadolu Lisesi (1901): Niğde Rüştiyesi (1868), Nevşehir Rüştiyesi (1869), Ürgüp Rüştiyesi (1873), Bor Rüştiyesi (1875) ve Aksaray Rüştiyesi’nin (1882) üst kurumu olarak planlanan idâdîye yönelik girişimler 1901 yılında başladı. Merkez rüştiyeye iki yıl ilavesiyle teşkil edilen idadi 1908 yılında sultânîye çevrilerek dokuz sınıfa çıkartıldı. 1923’te lise, sonraki yıl ortaokul yapıldı. 1927 yılında pedagoji sınıfları eklendi. 1918’de temeli atılan hususi binasına 1930’da taşındı. 1949’da lise sınıfları eklendi. 1975’te yapılan yeni binasına lise kısmı taşınınca eski binada kalan orta kısım Cumhuriyet Ortaokulu adını aldı. Lise 1998 yılından beri bugünkü adıyla eğitim öğretime devam etmektedir (Öztürk, Ayşe Aybike. Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Niğde’de Eğitim ve Öğretim. YLT, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi, 2021./Topal, Nevzat. “Maarif Salnamelerine Göre Niğde’de Eğitim ve Öğretim (1898-1903)”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum. 5/13 (2016), s. 259-272).

Ordu Lisesi (1913): Ünye Rüştiyesi (1872), Ordu Rüştiyesi (1877) ve Fatsa Rüştiyesi’nin (1880) üstünde eğitim vermek için 1913 yılında merkez rüştiyeye sınıf ilavesiyle açılan Ordu İdâdîsi ertesi yıl hususi binasına taşındı. 1925’te lise, 1926’da ortaokul haline getirildi. Daha sonra 17 Kasım 1947 tarihinde açılan Özel Ordu Lisesi 1949’da kamulaştırılarak devlet okulu haline getirildi. İlk mezunlarını 1950’de veren okulun binasının temeli 1962’de atılarak iki yıl sonra tamamlandı. 1966-1967 döneminde ortaokul kısmı ayrıldı. Zamanla birimlerini çeşitlendiren, yerleşkesini genişleten okul günümüzde de eğitim öğretim faaliyetlerini sürdürmektedir (Yurdabakan, Abdullah v.dğr (haz.). Tarihî 100 Lise. Ankara 2017).

Rize Ali Metin Kazancı Lisesi (1910): Rize Rüştiyesi (1876), Viçe (Fındıklı) Rüştiyesi (1882), Atina (Pazar) Rüştiyesi (1883), Mapavri (Çayeli) Rüştiyesi (1896) mezunları için 1910 yılında merkez rüştiye idâdî haline getirildi. Eski hükümet konağı yakınlarındaki Mamuşoğlu Kâmil Ağa Konağı’nda faaliyet gösteren rüştiye binası yeterli gelmeyince ertesi yıl Türütoğlu Hasan’ın konağına nakledildi. 1914 kışında baş gösteren tifo salgınıyla aksayan eğitime 20 Şubat 1915 tarihindeki Rus işgaliyle ara verildi. Şubat 1917’de Piriçelebi mahallesindeki Kuveloğulları ailesine ait evde yeniden öğretime başlayan Rize İdâdîsi, Cumhuriyet’ten sonra orta mektebe indirgendi. 1934 yılına kadar eğitim öğretim kiralık hanelerde devam etti. O yıl Maarif Vekâleti’nin ödeneğiyle Gündoğdu yolu üzerindeki askerî depo onarılarak okula uygun hale getirildi. Daha sonra yanındaki harap kışla binası yıkılarak arsası okulun bahçesine katıldı. 1952 yılında binası kâfi gelmeyince ek binanın temeli atıldı. Daha sonra Rizeli iş adamı Ali Metin Kazancı’nın adı verildi (Yurdabakan, Abdullah v.dğr (haz.). Tarihî 100 Lise. Ankara 2017).

Samsun Atatürk Anadolu Lisesi (1892): Samsun Rüştiyesi (1866), Çarşamba Rüştiyesi (1869), Bafra Rüştiyesi (1871), Ladik Rüştiyesi (1878), Havza Rüştiyesi (1896), Alaçam Rüştiyesi (1900) ve Terme Rüştiyesi (1900) mezunları için 1892 yılında Canik İdâdîsi adıyla beş sınıflı bir üst kurum açıldı. 1908 yılında sultânîye dönüştürüldü. 1911’de yaptırılan hususi binası I. Dünya Savaşı başlayınca Osmanlı ordusu tarafından askerî hastane olarak kullanıldı. Bu süreçte Frerler Mektebi’nin boş binasına nakledildi. Kendi binası 1919 yılında bu defa İngiliz askerlerince işgal edilerek karargâh yapıldı. 1921’de bugünkü astsubay evine taşındı. 1923’te lisesi kaldırılarak Canik Ortaokulu adını alan kurum 1926 yılında Dârüleytam binasına geçti. Ertesi sene Samsun Lisesi oldu. Yıllar içerisinde çeşitli birimler eklenerek büyüyen kurumun adı 1952’de 19 Mayıs Lisesi olarak değiştirildi. 1995’te “müfredat laboratuvar okulu” kapsamına alındı. Sonraki yıl “yabancı dil ağırlıklı” ve “genel lise” olarak ikiye ayrıldı. 1998 yılında bugünkü adını aldı. Bünyesindeki Cumhuriyet Müzesi önemli bir birimdir (Sarısakal, Baki. Samsun Eğitim Tarihi. Samsun 2011).

Samsun Mithat Paşa Lisesi (1926): Mâzisi 1926 yılında özel idarenin nezaretinde açılan Necm-i Terakki Kız İkmal Mektebi’ne dayanmaktadır. Burasının 1928 yılında bir “kız koleji” olarak devam etmesi tasarlandıysa da daha sonra “Kız Ortaokulu” adı verilerek Maarif Vekâleti’ne bağlandı. İlk mezunlarını verdiği 1930 yılından 1934’e kadar sadece kız öğrenci kabul etti. Artan mevcudu dolayısıyla bugünkü 19 Mayıs Kütüphanesi’nin bulunduğu yerde bir bina kiralandı. 1956 yılında Mithat Paşa Ortaokulu adını aldı. Tarihî binası o yıl bir yangında kullanılamaz hale gelince şimdiki binası yapıldı. 1967’de Mithat Paşa Kız Lisesi oldu. 1982’de tekrar karma eğitime geçen okul 1992’de yabancı dil ağırlıklı lise, 1996’da genel lise, 2010 yılında ise Anadolu lisesi oldu (Yurdabakan, Abdullah v.dğr (haz.). Tarihî 100 Lise. Ankara 2017).

Sivas Lisesi (1892): Mâzisi Sivas Rüştiyesi (1864), Gürün Rüştiyesi (1878), Koyulhisar Rüştiyesi (1878), Divriği Rüştiyesi (1882), Zara Rüştiyesi’nin (1882) bir sonraki aşaması olarak açılan Sivas İdâdîsi’ne dayanmaktadır. 1887 yılında Vali Mehmed Memduh Paşa, Behram Paşa vakfından bir mülk kiraladı. Maarif Nezareti önce bu kararın kabul edilemeyeceğini bildirdi ama 1889 yılında satın alarak ertesi yıl inşaatı başlattı. Bu arada Sivas Rüştiyesi’nin üstüne sınıflar eklenerek oluşturulan yedi yıllık programıyla 9 Kasım 1892 tarihinde rüştiye binasında yatılı ve gündüzlü olarak öğretime başladı. Yeni binasına 1894’te geçen ve dördüncü sınıfı teşekkül ettirilen kurumdaki yatılı öğrenci sayısı kırkı aşmıştı. Boş kalan rüştiye binası ise yeni açılan inâs rüştiyesine tahsis edildi.

1902 yılında bünyesinde ziraat şubesi ile müze açıldı. 1913 yılında sultânîye dönüştürülen okul I. Dünya Savaşı sırasında mekânını Küçük Zâbitan Mektebi’ne terketti ve eğitimini bir konakta sürdürdü. Çanakkale Savaşı’na katılan son sınıf öğrencilerinin tamamı şehit olduğundan 1915 yılında mezun veremedi. 1919’da askeriye tarafından tahliye edilerek Maarif idaresine verildi. Sultânînin oraya taşınması gündemdeyken Vali Reşid Paşa, 140 öğrencili sultânînin halihazırda bulunduğu konağa sığdığını gerekçe göstererek binanın kız yetimhanesi yapılması kararını aldı. Zira vilayette 500’den fazla muhacir ve şehit yakını yetim kız çocuğu vardı. Bu tartışmalar yaşanırken 4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında Sivas Kongresi toplandı ve üç ay boyunca Mustafa Kemal Paşa ile temsil heyeti çalışmalarını sultânî binasında sürdürdü. Daha sonra burası kız yetimhanesi olarak düzenlendi. Nihayet eski yerine nakledilen Sivas Sultânîsi 1924 yılında lise oldu. Sivas Kongresi’nin yapıldığı salon ve Atatürk’ün özel odası eski haliyle muhafaza edildi ve o kısımların her 4 Eylül’de halkın ziyaretine açılması gelenekselleşti. 1971 yılına kadar Sivas Lisesi ve Kongre Müzesi olarak hizmet veren okul binası 1981’de Sivas Atatürk Kongre ve Etnografya Müzesi yapıldı. 1984’te başlatılan düzenlemeler 1990 yılında günümüzdeki son şeklini aldı (Karataş, Nuri. Sivas Mekteb-i İdadisi: Kuruluşu ve Tarihi Gelişimi. YLT, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, 2021).

Söğüt Ertuğrul Gazi Ortaokulu (1905): Tarihçesi, Hamidiye Camii ve Dârüleytam ile birlikte Hamidiye külliyesi şeklinde tasarlanan yapıların dahilinde açılan Söğüt Hamidiye İdâdîsi’ne dayanmaktadır. 1915 yılında sınıf mevcutlarının sekizer öğrenciye düşmesi sebebiyle Hudâvendigâr Vilayeti Meclisi, talebelerin Bilecik İdâdîsi’ne gönderilmesi kararı aldı. Ancak Söğüt Belediye Reisi Halil Kâmil Bey Dahiliye Nezareti’ne telgraf çekerek idâdînin kapatılmasının Ertuğrul Gazi’yi ve Osmanlılığı inciteceğini belirterek karardan dönülmesini istedi. Bunun üzerine nezaret kararı iptal etti. 1923-1950 yılları arasında merkez ilkokulu, 1950-1981 yılları arasında da Ertuğrul Gazi İlkokulu olarak öğretim yaptı. 1993’te Osmanlı mimarisi tarzında inşa edilen binaya, 2001 yılın da modern binasına geçti. 2008’de Vakıflar Bölge Müdürlüğü’nün tamir ettirdiği tarihî idâdî binası ise ilçe halk kütüphanesi olarak hizmet vermeye başladı. 2010 yılında külliyenin tamamı Bilecik Üniversitesi’nin kullanımına tahsis edildi. Mezunları arasında Turgut Özal da bulunmaktadır (Demiryürek, Halim. II. Meşrutiyet Döneminde Bilecik. Dr.T, Sakarya Üniversitesi, 2011./Karşıyaka, Hakan. “Söğüt Hamidiye İdadisi”. Vakanüvis: Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, Söğüt Özel Sayısı. 4 (2019), s. 21-38).

Şanlıurfa Anadolu Lisesi (1946): Urfa Rüştiyesi (1868), Birecik Rüştiyesi (1870), Rumkale (Halfeti) Rüştiyesi (1870), Siverek Rüştiyesi (1869) sonrası için eğitimci İhsan Şerif Saru’nun gayretleriyle 1902 yılında merkez rüştiyeye iki sınıf eklenerek bir idâdî açıldı, 1912 yılında sultânîye çevrildi. 1946’da eski hükümet binasında yeniden önce ortaokul, ardından lise açıldı. İlk müdürü Macit Saner, ilk edebiyat öğretmeni Halide Nusret Zorlutuna idi. 2013 yılında Anadolu lisesi oldu (Demirel, Yurdal. “Urfa’da Modern Bir Eğitim Kurumu: Urfa İdadî Mektebi”, I. Uluslararası İslâm Tarihi ve Medeniyetinde Şanlıurfa Sempozyumu. Şanlıurfa 2016, II, 272-290./Karakaş, Mahmut. Cumhuriyet Öncesi Şanlıurfa’da Kültür ve Eğitim. Ankara 1995).

Tekirdağ Namık Kemal Lisesi (1893): Tekfurdağı Rüştiyesi (1855), Çorlu Rüştiyesi (1860), Malkara Rüştiyesi (1884), Ergene (Uzunköprü) Rüştiyesi (1884), Hayrabolu Rüştiyesi’nin (1884) faaliyette bulunduğu şehirde idâdî girişimi 1891 yılında başladı. Kullanılmadığı için harap vaziyette bulunan Rüstem Paşa Medresesi’nin kubbeleri kaldırılarak beden duvarları üzerine 1880 yılında ahşap inşa edilmiş olan merkez rüştiye binasında, o rüştiyeyi de bünyesine alarak dört sınıflı ve nehârî olarak 22 Eylül 1893 tarihinde açıldı.

 1920’de Cumhuriyet İlkokulu’na verilen medreseden bozma binası 1958’de tehlikeli görülerek yıkıldı. 1923’te rüştiye kısmı eski Hacı İlbey İlkokulu’nda devam etti. Ertesi yıl günümüzdeki Namık Kemal İlkokulu olan tarihî binaya taşındı. 1926 yılında karma eğitime geçti. Yıllar içinde lise kısmı da açılan kuruma 1955’te Namık Kemal’in adı verildi. Yeni binasının temeli 28 Kasım 1957 tarihinde atıldı. 1998’de ortaokul ayrıldı. 1997’de yabancı dil ağırlıklı bölümü açılan kurum 2005 yılında Anadolu lisesine dönüştürüldü. Tekirdağ’ın en donanımlı eğitim binası olma özelliğini taşıyan bugünkü binası ise 2012 yılında tamamlandı. Öğretmenleri arasında Başbakan Sadi Irmak da bulunmaktadır (Baksı, Elif. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Osmanlı Eğitimi ve Tekfurdağı Örneği. YLT, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, 2019).

Tokat Gazi Osman Paşa Lisesi (1902): Zile Rüştiyesi (1866), Tokat Rüştiyesi (1869), Niksar Rüştiyesi (1871), Erbaa Rüştiyesi (1890) sonrası için merkez rüştiyeyi de bünyesine alarak 1902 yılında açılan idâdînin ilk müdürü Şâkir Efendi’ydi. 1924 yılında askerî lise ile birleştirilen kurum 1928’de karma eğitime geçti. Günümüzde kullandığı binası 1936 yılında tamamlandı. 1947’de ülkenin ekonomik şartları gereği Yeşilırmak Özel Lisesi’ne dönüştürüldüyse de iki yıl sonra yeniden devlet lisesi oldu. 1953 yılında Plevne kahramanı Gazi Osman Paşa’nın adı verildi. 2007 yılından beri Anadolu lisesi statüsündedir. Bünyesinde 2016’da açılan Etnografya Müzesi’nde okulun bütün öğretmen ve idarecilerinin fotoğrafları, eğitim araçları vb. sergilenmektedir (Küskü, Fırat. “Tokat Sancağında Eğitim Faaliyetleri (19. Yüzyıl Sonları ile 20. Yüzyıl Başları)”. Uluslararası Geçmişten Günümüze Tokat’ta İlmî ve Kültürel Hayat Sempozyumu (18-20 Ekim 2018) Bildiriler. ed. H. Vural v.dğr. Tokat 2018, I, 526-545).

Trabzon Merkez Fen Lisesi (1887): Trabzon Rüştiyesi (1852), Of Rüştiyesi (1882), Vakfıkebir Rüştiyesi (1887) ve Akçaabat Rüştiyesi’nin (1889) bulunduğu şehirde bir idâdî açılması gündeme geldi. Trabzon’un köklü ailelerinden Nemlizadeler’e mensup Hikmet Efendi, Hacı Ahmed Efendi ve Mehmed Efendi 1880 yılında Reşid Efendi’nin evinde Mekteb-i Hamîdiye adıyla altı sınıflı bir idâdî açtılar. Trabzon İdâdîsi halktan büyük ilgi gördü. Bunun üzerine Vali Sırrı Paşa şehrin ileri gelenlerinden altı kişilik bir komisyon kurarak bir devlet idâdîsi açmak için girişimde bulundu. 1884 yılında temeli atılan bina, inşa kitabesine göre 1887’de tamamlandı. Nemlizadeler’in idâdîsi buraya nakledildi. 1895’ten itibaren yatılı öğrenci de kabul eden kurum 1902 yılında 306’sı gündüzlü, 82’si yatılı olmak üzere toplam 488 öğrenciyle kapasitesinin en üst seviyesine ulaştı. 1909 yılında sultânî olan okulun kültür muhitinin gelişmesinde Süleyman Nazif Bey’in 1911’de şehre vali atanmasının ciddi katkısı oldu. I. Dünya Savaşı’ndaki Rus işgalinin ilk yılı boyunca Osmanlı ordusu, müteakip üç yılda Rus askerlerince hastane olarak kullanıldı. Genel seferberlikte öğrencilerin askere alınmasıyla eğitime ara verildi. Şehrin kurtuluşu sonrası (1919) yeniden açılan okul 1924 yılında liseye çevrildi. Eski binası 1937’de yıktırılarak yenisi inşa edildi. 1968’de ortaokul ayrıldı. 2005’te Anadolu lisesi ve fen lisesi statüsünde öğrenci almaya başladı (Başkaya, Muzaffer. Tek Parti Döneminde Trabzon’da Eğitim Faaliyetleri (1923-1950). YLT, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2008).

Üsküdar Burhan Felek Anadolu Lisesi (1893): Beylerbeyi Rüştiyesi (1860), Üsküdar Rüştiyesi (1863), Üsküdar Atlamataşı Rüştiyesi (1873), Atik Valide Rüştiyesi (1874), Kadıköy Rüştiyesi (1897), Beykoz Rüştiyesi (1901), Altunizade Rüştiyesi (1901), Erenköy Rüştiyesi (1902) mezunlarının gideceği Üsküdar İdâdîsi 11 Kasım 1893 tarihinde açıldı.

1903 yılında programı beş yıla çıkartıldı. Balkan savaşları sırasında binası bir süre Hilâliahmer Cemiyeti’ne bırakıldı ve cepheden gönderilen askerlerin tedavisine tahsis edildi. 1913’te sultânîye dönüştürülerek Üsküdar Mekteb-i Sultânîsi adını aldı. I. Dünya Savaşı sırasında seferberlik ilan edilince Okuldan tasdikname alarak talimgâha sevkedilen öğrencileri Çanakkale ve diğer cephelerde savaştılar. Bahsedilen dönemde orta kısmının 8 ve 9. sınıfları, idâdî kısmının ise 10, 11 ve 12. sınıflarındaki öğrencilerden cephelere giden 137’sinin künye ve sicilleri yayımlanmış bulunmaktadır. 1917-18 ders yılında öğrenim görecek talebesi kalmayınca idâdî kısmı açılmadı. 1919-20, 1920-21 ve 1921-22 ders yıllarında da mezun veremedi. Okul binası 18 Mart 1920 tarihinde İngilizler tarafından işgal edildi.

1923 yılında lise, ertesi yıl ortaokul, 3 Eylül 1925 tarihinde de yeniden lise olduysa de yılında tekrar ortaokula dönüştürüldü. 1934’te karma eğitime geçti. 1970’te lise haline getirildi. 1983’te Burhan Felek Lisesi, 2013’te Burhan Felek Ticaret Meslek Lisesi, 2015 yılında ise Burhan Felek Anadolu Lisesi adlarını aldı (Güçtekin, Nuri. I. Dünya Savaşı’nda Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi. İstanbul 2017./Yıldız, Hatip. “Üsküdar (Paşakapısı) Mülki İdadî Mektebi (1893-1923)”. Uluslararası Üsküdar Sempozyumu VIII (21-23 Kasım 2014), Bildiriler. ed. C. Yılmaz v.dğr. İstanbul 2015, I, 419-449)

Yozgat Lisesi (1895): Yozgat Rüştiyesi (1856), Akmağdeni Rüştiyesi (1874) ve Boğazlıyan Rüştiyesi (1902) mezunları için bir idâdî temeli 1893 yılında atıldı. İnşaat devam ederken 8 Eylül 1895 tarihinde öğretime başladı. Yozgat İdâdîsi’nin üç senesi rüştiye, iki senesi idâdî olarak uygulanan programı 1908’de yedi yıla çıkarıldı. 1912’de Manastır Sultânîsi’nin öğretmen ve öğrencileri buraya nakledildi. 1913’te sultânîye dönüştürüldü. 1915 ve 1916 yıllarında 10.+ ve 11. sınıf öğrencileri Çanakkale ve diğer cephelere asker olarak sevkedildi. Bu sebeple 1915-1916, 1916-1917 ve 1918-1919 dönemlerinde mezun veremedi. 1933 yılından sonra lise olarak devam etti. Halk arasında “Taş Mektep” ve “Sarı Mektep” olarak şöhret bulan tarihî binasında bugün eğitim öğretime devam etmektedir (Açıkel, Ali. “II. Abdülhamid Devri Eğitim Politikasının Taşraya Yansıması: Yozgat Sancağı Örneği”. I. Uluslararası Bozok Sempozyumu Bildiri Kitabı. ed. K. Özköse – M. Fidan. Yozgat 2016, II, 609-628./Güçtekin, Nuri. Eğitimli Neslin I. Dünya Savaşı’yla İmtihanı. İstanbul 2015).

Zonguldak Mehmet Çelikel Lisesi (1938): Mayıs 1938 tarihinde iş adamı Mehmet Çelikel tarafından inşasına başlanan lise binası, o yılın ekim ayında öğretime açıldı. 1957 yılında orta kısmı merkez ortaokuluna devredildi. 1969’da bünyesinde akşam lisesi açıldı ve 1981 yılına kadar devam etti. 1992’de yabancı dil ağırlıklı lise, 1999’da Anadolu lisesi oldu. Mezunlarının kurduğu vakıf 1997 yılında Mehmet Çelikel Lisesi Kültür Merkezi’ni yaptırdı (Yüce, Mustafa – Namal, Yücel. Cumhuriyetin İlk Bağış Okulu Mehmet Çelikel Lisesi. Ankara 2013).