19 Mayıs 1919'da Millî Mücadele başladı. İngilizler 16 Mart 1920'de Osmanlı Mebusan Meclisi'ni dağıttılar. Bunun yerine 23 Nisan 1920 tarihinde Ankara'da altmış altı vilayetten gelen milletvekilleri ile işgal altındaki İstanbul'dan kaçabilen bazı milletvekillerinin katılımıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) açıldı. Maarif Vekâleti, I. İcra Vekilleri Heyeti'nin on bir vekâletinden biri olarak örgütlendi. Böylece saltanatın kaldırıldığı 1922 yılına kadar aynı topraklarda iki ayrı hükümet ve iki ayrı Eğitim Bakanlığı faaliyet gösterdi. Maarif Nezareti İstanbul hükümetine, Maarif Vekâleti ise Büyük Millet Meclisi'ne bağlıydı. Maarif Vekâleti kendi varlığını maarif kadroları içerisinde daha da görünür kılmak, maarife ilişkin politikalarını belirginleştirmek ve eğitim programlarını tartışmak amacıyla 15 Temmuz 1921 tarihinde Hamdullah Suphi'nin (Tanrıöver) Maarif vekilliği döneminde Ankara'da Maarif Kongresi düzenledi (bk. Tanrıöver, Hamdullah Suphi).
Maarif Kongresi'nin açılış tarihi, düzenleyeni, katılımcıları, tutanakları ve hatta kongrenin adı bile tartışmalıdır. 1947 yılında Ankara Maarif Vekâleti binasının yanmasıyla beraber Maarif Kongresi'ne ilişkin tutanaklar ve belgeler yok olmuştur. Kongreye ilişkin mevcut bilgilerin büyük çoğunluğu dönemin gazetelerinden, meclis konuşmalarından ve hatıratlardan elde edilmektedir. Kongre, gazetelerde ve yapılan konuşmalarda Maarif Kongresi yanında Muallimler Kongresi, Türkiye Muallime ve Muallimler Kongresi, Türkiye Muallimler Kongresi, Muallimîn Kongresi gibi farklı adlarla anılmıştır.
Meclis tutanaklarından anlaşıldığı kadarıyla Maarif Vekâleti tarafından katılımcılara kongre daveti, kongreden üç ay önce, henüz Afyon, Kütahya, Eskişehir üzerine Yunan taarruzu başlamamışken yapılmıştır. Ankara hükümetinin resmî yayın organı Hâkimiyet-i Milliye'nin 31 Mayıs 1921 tarihli haberine göre kongrenin on iki gün sürmesi planlanmıştır. Gazete, kongreye Ankara'ya yakın merkezlerin hepsinden, uzak olanlardan üç ile dördünden iştirak olacağı, kongre azasının yazılı raporlarının inceleneceği, eğitim örgütü, öğretim, program ve kitaplar hakkında tartışmalar yapılıp kararlar verileceğini belirtmiş ve kongrenin gündeminin raporlarda yer alacak şu konulardan oluşacağını bildirmiştir: İstatistikî bilgiler, nüfusun unsurlara göre taksimi, okul sayıları ve dereceleri, okul binaları, öğretmen sayıları ve dereceleri, öğrenci sayıları ve dereceleri, öğrenci velilerinin meslekleri, kız okullarının sayıları ve dereceleri, orta dereceli kız okul talebesine dair halkın görüşü, Meşrutiyet'ten beri memleketin maarifinde gerileme veya gelişme suretiyle gerçekleşen değişmeler, özel ve yabancı okullarla ziraat ve sanayi mekteplerinin durumu, sıbyan mektepleri, evkaf-ı münderise (ortadan kalkmış vakıflar) ve maarifçe bunlardan edilecek istifade, yerel eğitimin gelişmesi için düşünülen hususlar, iktisadî bilgiler, yerel üretim hakkında bilgiler, yerel üretimi okullarda tanıtmak için yerli uzmanların olup olmadığı, meselenin medenî, ziraî, sınaî açılardan incelenmesi ve hangilerinin düşüşte olduğu, mecburi masrafların okullar dışında nerelerde kullanıldığı, son beş sene içerisinde hazine gelirlerinin okullara geçen kısmı, maarif hissesinin yerinde kullanılıp kullanılmadığı. Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde 3 Haziran 1921 tarihli bir başka haber de milletleri ordu ve öğretmenlerin zafere taşıdığı, bu konferansın Anadolu irfanı için bir pusula olacağı üzerinde durarak konferansın önemini vurgulamıştır. Kongrenin memleket maarifinde eğitim öğretim yöntemlerinde birlik oluşturmak, çocukları özel anlayışlara göre yetiştirmekten kurtarmak, ortak ve birbirine bağlılık nitelikleriyle donanmış bir nesil yetiştirmek için önemli bir fırsat olduğu dile getirilmiştir. Kongrede muallimlerin kendi mıntıkalarına ait bilgiler vereceği ve gelecekteki uygun öğretim metotları üzerinde tartışılacağı, vekâletin somut konular üzerinden eğitimi ele alma niyeti vurgulanmıştır. Maarif Vekilliği'nden alınan bilgilerle kaleme alınan bu haberler, Maarif Kongresi'nin Ankara hükümetinin millî ve üretici bir nesil yetiştirme konusundaki eğilimini ve 1924 yılında kabul edilecek olan Tevhîd-i Tedrisat yasasına kadar alınacak yolun ilk taşlarının düşünsel boyutta döşeneceğini göstermesi açısından önemlidir.
Maarif Kongresi'ne katılanların sayısı, tam listesi yoktur. 1921 Maarif Kongresi üzerine şimdiye kadar en kapsamlı çalışmayı yapmış olan Sarıhan (2019: 160-162) dönemin gazete ve dergilerinde verilen bilgilerden yola çıkarak bir katılımcı listesi hazırlamıştır. Tam olmamakla birlikte liste şöyledir:
Üst Düzey Yöneticiler: Mustafa Kemal Paşa (TBMM başkanı), Adnan Adıvar (TBMM ikinci başkanı), Hamdullah Suphi Tanrıöver (Maarif vekili), Kâzım Nami Duru (Ortaöğretim genel müdürü), Ahmet Edip Bey (İlköğretim genel müdürü), Vasıf Bey (Maarif Vekilliği özel kalem müdürü).
Yüksek (Âlî) Dersler Müderrisleri: Ziya Gökalp, Nâfi Atuf Bey, Yakup Kadri, Ruşen Eşref Bey, Veled Çelebi Efendi, Ağaoğlu Ahmet Bey, Halide Edip Hanım, Müfide Ferit Hanım, Adnan Bey, Ali Suat Bey, Rıza Nur Bey, Akçora Yusuf Bey, Mithat Bey, Niyazi Bey, Veli Bey, Mahmut Esat Bey, Mustafa Şerif Bey, Suat Bey, Hüseyin Bey, Mehmet Vehbi Bey, Cemal Hüsnü Bey, Fuat Bey (bk. Ziya Gökalp; Adıvar, Halide Edip; Kansu, Nâfi Atuf).
Üniversite (Dârülfünun) Müderrisleri: İsmayıl Hakkı (Baltacıoğlu), Mehmet Emin (Erişirgil) (bk. Baltacıoğlu, İsmayıl Hakkı; Erişirgil, Mehmet Emin).
Maarif Müdürleri: Haydar Bey (Isparta), Avni Bey (Yozgat), Refet Bey (Adana), Talat Bey (Bolu), Zâkir Bey (Afyonkarahisar), Haydar Bey (Burdur), Cudi Bey (Siirt), Baha Tevfik Bey (Şarkikaraağaç), Hasan Fehmi Bey (Denizli), Osman Nuri Bey (Sivas), Hakkı Hilmi Bey (Konya), İhsan Hami Bey (Diyarbakır), Sadık Bey (Samsun), Adil Bey (Kastamonu), Ahmet Nuri Bey (Aydın), Şükrü Bey (Ankara).
Mektep Müdürleri: Eşref Bey (Konya Öğretmen Okulu müdürü), Osman Nuri Bey (Konya Sultânîsi müdürü), Avni Bey (Konya'da tatbikat öğretmeni), Mehmet Fuat Gündüzalp (Bartın Lisesi müdürü), Şahver Hanım (Ankara Kız Öğretmen Okulu müdiresi) (bk. Gündüzalp, Mehmet Fuat).
Muallimler: Hilmi Bey (Konya Sultânîsi matematik öğretmeni), Yusuf Bey (Konya'da tatbikat öğretmeni), Sabit Bey (Konya Sultânîsi Fransızca öğretmeni), Ali Kemal Bey (Konya Sultânîsi anatomi öğretmeni), Necati Bey (Konya delegelerinden), Rasim Bey (Konya delegelerinden).
Katılımcılar daha çok Ankara'ya yakın merkezlerden gelmiştir. Uzak merkezlerden ancak işgal altında olmayan bölgelerden gelinebilmiştir.
Maarif Kongresi'nin 15 Temmuz 1921 tarihinde açılması planlanmıştır. Kongrenin katılımcılarından İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu (1998: 245-246), kongrenin 16-21 Temmuz 1921 tarihleri arasında gerçekleştiğini, birkaç oturum devam ettiğini, Eskişehir ve Kütahya'nın düşmesi sıralarına rastlayan bu toplantıların, Maarif vekilinin kısa bir söylevinden sonra tatil edildiğini belirtmiştir. İsmail Hakkı Tonguç da (2004: 225) kongrenin toplantı gününden bir gün sonra ilk söyleviyle saat üçte açıldığını belirtmektedir. Ancak Akyüz (1983) ve Sarıhan (2019) dönemin gazetelerinde izini sürerek tarihlere ilişkin belirsizliği çözmüş ve kongrenin planlandığı gibi 15 Temmuz 1921 tarihinde başladığını ortaya koymuşlardır.
Maarif Kongresi, Dârülmuallimîn Konferans Salonu'nda saat üçte Büyük Millet Meclisi Reisi Mustafa Kemal Paşa'nın açılış konuşmasını yapmasıyla başlamıştır. Bu konuşma, Mustafa Kemal Paşa'nın eğitime ilişkin yaptığı ilk konuşma olarak kabul edilir. Mustafa Kemal Paşa'nın savaşın devam ettiği bir dönemde cepheden gelip bu kongreye katılması, onun eğitime verdiği önemi göstermesinin yanında, gerçekleşecek olan eğitim politikalarının yönüne ilişkin mesajlar da vermektedir. Mustafa Kemal Paşa konuşmasında, içinde bulunulan dönemde bütün kaynakların ve gücün yaşama hakkını savunmak üzere ülkeye yayılmış düşmanlara karşı kullanılmak zorunda olduğunu belirtmiş ancak kongreyi, elverişli şartlar sağlandığında millî Türkiye'nin millî eğitimini kuracak olan Türkiye Muallimler Kongresi olarak tanımlamıştır. Savaş günlerinde kongrenin iki önemli rolü olduğuna vurgu yapar. Birincisi, özenli bir biçimde millî eğitim programı yapmak; ikincisi, eldeki eğitim öğretim kuruluşlarını verimli şekilde çalıştıracak esasları hazırlamak. Konuşmasının devamında millî terbiye programından bahsederken "eski devrin hurafelerinden, bizimle uyuşmayan yabancı düşüncelerden, Doğu'dan ve Batı'dan aşırma bütün etkilerden uzak, millî ve tarih yapımıza uygun" bir kültürün inşasının altını çizmekte ve millî iradenin gelişiminin ancak böyle bir kültürle sağlanabileceğini vurgulamıştır. Ayrıca yeni nesle, millî karakteri ve birliği ile uyuşmayan düşüncelere karşı kendini savunma zorunluluğu aşılanmasına vurgu yaparak millete yeni bir sanat ve bilim yolu bulup gösterilmesini, katılımcıların görevlerinin oldukça önemli ve hayatî olduğunu belirtir. Mustafa Kemal Paşa konuşmasının sonlarında öğretmenlerin içinde bulunduğu sıkıntıları da dile getirerek öğretmenlerin görevlerinin ulusun yaşamasıyla yakından ilişkili olduğunu ifade etmiştir (ASD, 2006: 19-21). Bu konuşma yeni kurulacak eğitim sisteminin hedeflerini belirleme konusunda bir rehber olduğu için önemlidir. Konuşma özetle yeni eğitim sisteminin merkezine millî kültür, millî terbiye, üretime yönelik eğitimin konulacağını ve öğretmenlerin bunu gerçekleştirmede rehber rolü üstleneceklerini vurgulamıştır. Millî eğitim ve üretici gençlik söylemi, kurulacak eğitim sisteminin temel taşlarını oluşturacaktır.
Bu açılış nutkundan sonra kongreye katılan muallimler adına Sivas Maarif Müdürü Osman Nuri Bey, söz alarak muallimlerin gözünde Mustafa Kemal Paşa'nın liderliğinin kabul edildiğini ve büyük mahrumiyetler içinde kalınsa da ulusal vazifelerini seve seve yapmaya devam edeceklerini belirtmiştir. Ardından İstanbul Muallimler Cemiyeti Genel Kurulu adına divan başkanı Hakkı Tarık'tan (Us) gelen bir telgraf okunmuştur. Bu telgrafta İstanbul muallimlerinin Ankara ile beraber yürüyeceği mesajı verilmiştir (Hâkimiyet-i Milliye, 17 Temmuz 1921).
16 Temmuz günü kongre toplanmamıştır. Maarif Kongresi'nin ikinci toplantısı 17 Temmuz 1921 tarihinde saat 15.00'te Dârülmuallimîn Konferans Salonu'nda yapılmıştır. Toplantıya Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey başkanlık etmiştir. Toplantıda Maarif Vekâleti'nin hazırladığı yeni ilkokul programı okunmuş, açıklamalar yapılmış ve tartışılmıştır. Dört senelik ilkokul programı şöyledir: Birinci sınıf: Alfabe ve Türkçe (12), hesap (3), el işleri (3), resim (3), müzik (3), pratik meslek dersleri (6). İkinci sınıf: Türkçe (7), Kur'an-ı Kerim ve din bilgisi (4), hesap (2), ziraat (1), el işleri (3), resim (3), müzik (1), Fransızca (4), pratik meslek dersleri (6). Üçüncü sınıf: Türkçe (4), Kur'an-ı Kerim ve din bilgisi (4), hesap (2), geometri (1), coğrafya (1), tarih (1), Türk tarihi (1), eşya (1), ziraat (1), el işleri (2), resim (2), müzik (1), Fransızca (4), pratik meslek dersleri (6). Dördüncü sınıf: Türkçe (4), Kur'an-ı Kerim ve din bilgisi (2), güzel yazı (1), hesap (2), geometri (1), coğrafya (1), tarih (1), Türk tarihi (1), tabiat bilgisi (1), tarım (1), el işleri (1), resim (2), Fransızca (4), pratik meslek dersleri (6). Beşinci sınıf ilave edilecekse, bunun programı da dördüncü sınıfa yakın olacaktır. Program okunduktan sonra programın süresi, derslerin ağırlıkları ve içerikleri üzerine tartışmalar yapılmıştır (Sarıhan, 2019, s.106).
Maarif Kongresi'nin üçüncü toplantısı 19 Temmuz 1921 tarihinde öğleden sonra 15.00'te yapılmış ve ortaöğretim programları üzerinde durulmuş, özellikle idâdî teşkilatı tartışılmıştır. Kongrenin dördüncü toplantısı 20 Temmuz 1921 tarihinde Hamdullah Suphi Bey'in başkanlığında saat 12.00'de yapılmış ve iki saat sürmüştür. Maarif Kongresi 21 Temmuz 1921 tarihinde Hamdullah Suphi Bey'in yaptığı kapanış konuşmasıyla son bulmuştur.
22 Temmuz 1921 tarihli Hâkimiyet-i Milliye gazetesinin haberine göre kongre toplantıları sonrasında katılımcılar ilk ve orta kademe öğretimin hedefi, programı hakkında ortak bir noktada birleşmişlerdir. Üniversiteden gelen müderrisler ve muallimler, vekâletin öğretimi sadeleştirmek, uygulamalı hale getirmek ve yerel ihtiyaçlara göre şekillendirmek konusunda fikir birliği içinde olduklarını beyan etmişlerdir. Maarif Vekili Hamdullah Suphi kongrenin kapanış konuşmasında maarif siyasetinin yeni hedefinin, milletin büyük çoğunluğunu teşkil eden çiftçi ve işçiyi öncelikli olarak dikkate almak olduğunu vurgulamış ve bu konuda yapılacakları özetle şöyle sıralamıştır: Eski Anadolu sanat merkezlerinin yeniden uyandırılması; çiftçi ve işçi çocuklarının ailelerinin geçimini sağladığı işlere uygun bir eğitim almalarının sağlanması; bu çocuklara aile mesleklerini yapabilecek, ıslah edip geliştirebilecek şekilde teorik ve uygulamalı eğitim verilmesi; harplerin babasız bıraktığı yüzbinlerce şehit çocuğunun kimseye el uzatmayacak şekilde yetiştirilmesi, kendi ellerinin emeğiyle kendi ekmeklerini kazanabilecekleri kabiliyete mazhar kılınmaları. Hamdullah Suphi Bey meslekî tedrisat hakkında da bazı açıklamalar yaptıktan sonra, İngilizler, Japonlar, Amerikalılar, İsveçliler gibi uygulamaya önem veren milletlerin meslekî öğretimlerini takip ettiklerini belirtmiştir. Anadolu'daki Amerika mekteplerinin gayri Türk unsurların çocuklarını marangoz, demirci, tenekeci, boyacı, terzi gibi mükemmel esnaf olarak yetiştirdiklerini, aynı tedbir Türk çocuklar için de alınmazsa, yetişen bu çocukların Anadolu iktisadına hâkim olacaklarını ilave etmiştir.
Maarif Kongresi Millî Mücadele'nin en yoğun olduğu günlerde gerçekleşmiştir. Mustafa Kemal Paşa 15 Temmuz'da Maarif Kongresi açılış konuşmasını yaptıktan sonra Batı cephesine gitmiştir. 10 Temmuz'da başlayan Yunan saldırısı sonrasında 20 Temmuz 1921'de Eskişehir işgal edilmiş, Türk ordusu Sakarya'nın doğusuna çekilmişti. Bu hassas günlerde gerçekleştirilen Maarif Kongresi erken Cumhuriyet döneminde yapılacakların habercisi olmuştur.
Millî Mücadele'nin en şiddetli günlerinde yapılan Maarif Kongresi, kasım ayında mecliste tartışmalara sebep olmuştur. Kongrenin düzenlenmesinde kongrenin 20.000 liraya mal olduğu, katılımcılara harcırah verildiği iddia edilmiştir. Hamdullah Suphi, kongreye 3-4000 liradan fazla harcama yapılmadığını, ulaşım dışında harcırah verilmediğini belirterek süreci savunmuştur (TBMM Zabıt Ceridesi, 10. 11. 1337: 157-171). Maarif Vekili Hamdullah Suphi, yapılan güven oylaması lehine neticelense de görevinden istifa etmiştir (TBMM Zabıt Ceridesi, 12. 11. 1337: 181-201).
Kongre sonunda tartışmalar yaşansa da bu kongre eğitime ve öğretmene verilen önemin bir göstergesidir, daha sonra gerçekleştirilecek olan ve Türk eğitim sisteminin en demokratik yapısını temsil eden Hey'et-i İlmiye toplantılarının ve Millî Eğitim şûralarının temelini oluşturmuştur.
