Arapça kökenli olan velî kelimesi "bir kimseye veya bir nesneye en yakın veya çok yakın bulunan; birinin bütün sorumluluğunu üzerine alan, yardım eden, seven, dostu olan" anlamlarında kullanılan Türkçeleşmiş bir kelimedir. Türkçe'deki vali, vilayet, velayet, mevlânâ, mevâlî ve mütevelli gibi kelimeler de bu kökten türemiştir. Çoğulu evliyadır, hem çoğul hem de tekil olarak kullanılmaktadır. Türkçe'de veli kelimesi "idare etmek, işini üzerine almak, sevmek" anlamlarındaki velayet kelimesinden hareketle anlam kazanmıştır. İlk ve eğitim alanında sıklıkla kullanılan anlamı, bir çocuğu koruyan, işlerine bakan ve her türlü davranışından sorumlu kimse, ege, iye; bir çocuğun sorumluluğunu üstüne alan kimsedir. Hukuk alanında da yine yakın olarak velayet hakkına sahip olan kimse anlamında kullanılır. Bazı tamlamalarda "sahip" anlamı verilir. Bu tamlamalara örnek olarak "söz/yemin sahibi" anlamında veliaht (veliyyü'l-ahd), "nimet sahibi" anlamında velînimet veya "emir sahibi" anlamında veliyyü'l-emr verilebilir. Allah'a yakınlık mertebesini kazanmış olan seçkin kul, Allah'ın dostu, ermiş anlamı da sözlüklerde belirtilmektedir (Kubbealtı, 2005; TDK, t.y.).
Kur'an-ı Kerim ve Hz. Peygamber'in hadislerinde de bu kelimenin yukarıda ifade edildiği anlamlarda kullanıldığı görülmektedir. "Allah iman edenlerin velisidir" mealindeki âyette (Bakara 2/257) geçen velî kelimesine "yardımcı" mânası verilip çocuğun bakımını ve yetiştirilmesini velisinin üstlenmesi gibi Allah'ın da müminlere dünyada yardım ettiği, ahirette de mükâfatlarını bizzat vereceği ifade edilmektedir. İmam Mâtürîdî, bu yorumu yaptıktan sonra velinin "en yakın, en münasip" anlamındaki evlâ mânasına da gelebileceğini belirtmiştir (Mâtürîdî, 2019).
Yine "v-l-y" kökünden türetilen mevlânâ aynı zamanda bazı âlimlere verilen unvan olarak karşımıza çıkar. Tarihte en yaygın olanı Mevlânâ diye bilinen Muhammed Celâleddin için kullanılmasıdır. Aynı kökten türemiş olan mevâlî kelimesi de tarihî kaynaklarda İslam'ın ilk fetih dönemlerinde Arap olmayan müslümanları ifade etmek ve "azat edilmiş köle" mânasında da kullanılmıştır. Veli kelimesi okuldaki öğrencinin bütün hareketlerinden sorumlu insan, kanunî açıdan bir kimsenin temsilcisi gibi mânalarda da kullanılmaktadır (MEB, 2004: 3064).
Günümüzde eğitim alanında veli kelimesi, çoğunlukla okula giden öğrencinin hâmisi, onun okula karşı sorumluluğunu alan kimseyi ifade etmek için kullanılır. Çocuğun fiziksel, sosyal, duygusal, kültürel, bilişsel vb. gelişimsel açıdan bütün yönleriyle takip edilmesi velisine ait bir sorumluluktur. Çocuğun gelişimi için gerekli olan her tedbiri almak, takibini yapmak, destek vermek velisinin temel görevidir. Çocuğun gelişimi için yapılması gereken ilk iş okul ile sağlıklı, nitelikli iş birliği içinde olmaktır. Bu yönüyle veli kavramının ana hattı, başat rolü, eğitim sürecinin içinde yer alır.
Velinin öğrencisi adına okulla sıkı bir iş birliği yapması, öğrencinin başarısı ve okula uyumu için elzemdir. Okul ile velinin bu konularda amaç ve ideal birliği yapması fevkalade önemlidir. Velinin en temel misyonu evde kuracağı ortamı, çocuğun okulda karşılaştığı kurallar, normlar, hedef, amaç ve ideallerle tutarlı bir şekilde oluşturmasıdır. Aksi takdirde evde, okula muhalif ölçülerin bulunduğu bir ortam bulunursa, öğrencinin şahsiyetinde kırılmaların olması kaçınılmaz olur. Zira yaşına uygun davranışları ve dolayısıyla öğrencinin disiplini aracılığı ile kurgulanan hürriyeti söz konusu çelişki sebebiyle zarar görebilir.
Öğrencinin okuldaki olumlu ve olumsuz davranışları, çeşitli durumlar vb. ile ilgili olarak okul yönetimi, öğretmen ve eğitimle ilgili birimler, veli ile irtibatlanır. Öğrencinin eğitim hayatını okul ile veli beraber yürütmeye gayret eder. Okul ve velinin iletişimde başarılı olması, gelişimsel, önleyici ve çözümleyici rehberlik adına da önemlidir. Bir başka ifade ile okulda istenmeyen davranışlarıyla sıklıkla karşılaşılan öğrencilerin, genellikle velisinin okulla sıkı bir iş birliği içinde olmadığı görülür (bk. Okul Aile Birliği).
Yukarıda ifade edilen durumlarla karşılaşılmaması, dolayısıyla öğrencinin, okulun ve bütün bir toplumun başarısına katkı sağlayabilmek için okulun, öğrenci kadar velinin de eğitimiyle ilgilenmesi gereklidir. Bu bakımdan "Anne ve babasını, dolayısıyla velisini eğitemediğiniz ailenin çocuğunu da eğitemezsiniz" prensibi fevkalade önemlidir.
Velinin eğitime katılımını sağlamak için okul yönetimi ve öğretmene düşen sorumluluklar, okul sisteminin ve felsefesinin temelinde bulunmalı, okul tarafından dikkatle organize edilmelidir. Velinin eğitime katılımını sağlamak veli ve okulun ortak sorumluluk alanında olduğu için doğru bir sistem ve sağlıklı bir organizasyonla katılım hem sağlanmalı hem de sürdürülebilir olmalıdır. Yani eğitime velinin katılımı, velinin okulla ortak hedef, amaç ve idealler doğrultusunda bir ortam oluşturması, çocuğun eğitimini birlikte ve aynı yönde ilerletmesindeki önemli unsurlardan biri de veli eğitimi ve eğitime veli katılımındaki istikrardır.
