Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecinde Maarif Vekâleti'nin eğitimin farklı yönleriyle tartışılması için farklı alanlardan uzmanları bir araya getirdiği önemli faaliyetlerinden biridir. I. Hey'et-i İlmiye 1923 yılında, II. Hey'et-i İlmiye 1924'te, III. Hey'et-i İlmiye 1926'da toplanmıştır. II. Hey'et-i İlmiye, 23 Nisan 1924 tarihinde Ankara'da Hüseyin Vasıf (Çınar) başkanlığında, III. Hey'et-i İlmiye çalışmaları Maarif Vekili Mustafa Necati'nin başkanlığında 27 Aralık 1925 tarihinden itibaren Ankara'da yapılmıştır.

I. Hey'et-i İlmiye, 15 Temmuz 1923'ten 15 Ağustos 1923 tarihine kadar çalışmıştır. Programı ve katılanların listesini içeren kitapçıkla, yoklama listesi ve resimleri 1994 yılında basılan Hasan Âli Yücel'in Türkiye'de Orta Öğretim kitabında yayımlanmıştır. Bu kaynakta toplam kırk iki kişinin adı geçmektedir. I. Hey'et-i İlmiye'de tartışılan ve karara bağlanan konular şunlardır: 1. Maârif-i Umûmiye icraat programı, 2. Millî hars, 3. Önemli müracaat kitaplarının Türkçe'ye çevrilmesinde takip olunacak esaslar, 4. İstatistik Müdüriyet-i Umûmiyesi teşkilatı, 5. Millî sözlük ve dil bilgisi, 6. Millî müzik, millî dil ve edebiyat, 7. Millî tarih kütüphanesi, 8. Millî hazîne-yi evrak (arşiv), 9. Millî tarih ve coğrafya enstitüleri, 10. Etnografya müzesi, 11. Millî müze, 12. Mektep müzesi, 13. Ankara'da âlî dersler, 14. İlkokul programında ihtiyaç olan değişiklikler, 15. İlkokuldan sonra hayata hazırlık programı, 16. İlkokul kararnamesinin tadili layihası, 17. Dârülmuallimîn ve Dârülmuallimât Nizamnamesi, programları ve tadilatı, 18. Sultânîlerde teşkilat, öğretim süresi ve sultânî isminin değiştirilmesi, 19. Sultânî programlarının tadilatı, 20. Orta Tedrisat Muallimleri Hakkında Kanun Layihası, 21. İzcilik Teşkilât-ı Esâsiyesi, 22. Hey'et-i Teftîşiye Nizamname Layihası, 23. Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi'nin tadili, 24. İstanbul Dârülmuallimîn ve Dârülmuallimâtı'nda birer kısm-ı âlî teşkili, 25. Galatasaray Sultânîsi'nin teşkilatı ve programları, 26. Dârülmuallimîn-i Âliye'de kayıtlı talebeye meslek malumatı verilmesi konuları ele alınmıştır. Bu maddelerden görüşülemeyen ya da karara bağlanamayan maddelerin sonraki Hey'et-i İlmiye toplantılarında tamamlanması öngörülüyordu.

I. Hey'et-i İlmiye'nin ilk toplantısı Maarif Vekili İsmail Safa Özler tarafından yapılan açılış konuşmasıyla başlamıştır. İsmail Safa bu konuşmada ülkenin gerçek kurtuluşunun eğitimden beklendiğini vurgulamıştır. Ardından 1908 inkılabından sonra eğitimde faydalı girişimlerde bulunulsa da bunların şahsî icraata bağlı, istikrarsız ve istinatsız kaldığını belirtmiştir. Maarif Vekâleti'nin yürüyeceği yolun başa geçenlerle değişmemesi gerektiği, memleketin âlim ve mütefekkirlerinin karar ve fikirlerinin uygulanması gerektiği, kısaca bu heyetten uzun vadeli bir eğitim politikası belirlemesini beklediğini belirtmiştir.

I. Hey'et-i İlmiye toplantısının tutanakları Millet Meclisi tutanak kurulu tarafından her birleşimde düzenli olarak tutulmuş, ancak hemen yayımlanmamıştır. Daha sonra bu tutanakların kaybolduğu ya da 1947 Maarif Vekâleti bina yangınında yandıkları ileri sürülmektedir. I. Hey'et-i İlmiye'de yapılan konuşmalar, alınan kararlara ve heyetin toplantılarına ilişkin ayrıntılara dönemin gazetelerindeki haberler yoluyla ulaşılabilmektedir. Hey'et-i İlmiye'nin mesai programında belirlenen konuların incelenmesi için üyelerin çoğunlukla birden fazla komisyonda yer aldığı on beş-yirmi bir kişilik beş encümen oluşturulmuştur. Bu encümenlerin hazırladıkları raporlar genel heyette okunarak tartışılmıştır. Encümen çalışmalarında ve genel oturumlarda ele alınan konular ve hazırlanan raporlar, o günün Hâkimiyet-i Milliye ve İkdam gazetelerinde heyet ile ilgili çıkan haberler Tanır ve Aslan (2019) tarafından derlenerek yayımlanmıştır.

Bu encümenlerden Millî ve İlmî Teşkilat Encümeni ele aldığı konuların fazlalığından dolayı kültür işleri, Ankara'daki âlî dersler, mektep müzeleri, muhalledat (kalıcı eserler) ve insâniyat komisyonu olarak dört alt komisyona ayrılmıştır. Raportörlüğünü Ağaoğlu Ahmet Bey'in yaptığı âlî dersler alt komisyonunun hazırladığı raporda; Ankara'da verilen âlî derslerin bilimsel ve tüzel kişiliğe sahip, müstakil bir Dârülfünun içinde oluşacak bir Edebiyat Fakültesi kurulmasına temel oluşturması düşünülmüştür. Fakültede "Felsefe, Millî İçtimâiyât, Millî Edebiyat, Millî İktisâdiyât, Millî Hukuk, Millî Tarih, Millî Terbiye, Millî Coğrafya ve Millî Bedîiyât" kürsüleri kurulması planlanmıştır. Bu rapor, 1935 yılında kurulan Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin ön çalışması olarak kabul edilebilir. Raportörlüğünü Ziya Gökalp'in yaptığı kültür işleri alt komisyonunun hazırladığı raporda; millî edebiyat, musiki, raks ve sanat eserlerinin toplanması, incelenmesi üzerinde durulmuştur. Ayrıca "Millî Müze, Millî Tarih Enstitüsü, Millî İstatistik Teşkilatı, Millî Coğrafya Enstitüsü, Türkiyat Kurumu" ve "Bedâyi (Güzel Sanatlar) Enstitüsü" olmak üzere altı bölümden oluşacak bir Kültür Genel Müdürlüğü kurulması önerilmiştir.

İlk Tahsil Encümeni ise ilkokul (tahsîl-i ibtidâî) programları; ilkokuldan sonra Hayatî Tedrisat Programı, Tedrîsât-ı İbtidâiye Kararnamesi'nin değiştirilmesi önerisi maddelerini görüşmüştür. Ayrıca ilkokulun zorunlu ve parasız olarak altı yıl olması; ilkokul öğretmenlerinin maaşlarının genel bütçeden ödenmesi, bina, ders araç gereçleri gibi gereksinimlerin mahallî bütçelerden karşılanması; ilkokul öğretmenlerinin özlük haklarının ve maaşlarının iyileştirilmesi konuları ele alınmıştır.

Dârülmuallimîn ve Dârülmuallimât-İzcilik, Terbiyecilik-Teşkilat Encümeni ve Orta Tedrisat encümenlerinin üyelerinin diğer encümenlerde de yer almaları sebebiyle ve öncelikle maarif siyasetindeki ana hatların belirlenmesini gerekli görüldüğü için genel oturumlarda ele almışlardır. Dârülmuallimîn ve Dârülmuallimât-İzcilik, Terbiyecilik-Teşkilat Encümeni; Dârülmuallimîn ve Dârülmuallimât Nizamnamesi ve programlarının değiştirilmesi; İzcilik Teşkilât-ı Esâsiyesi; Hey'et-i Teftîşiye Nizamname önerisi; İstanbul Dârülmuallimîn ve Dârülmuallimâtı'nda birer tâli kısım (orta öğretmen okulu) kurulması; Dârülmuallimîn-i Âliye'de kayıtlı bulunan talebeye meslekî bilgiler verilmesi maddelerini ele alınmıştır. Orta Tedrisat Encümeni ise sultânîlerde teşkilat ve öğretim süresi ve sultânî isminin lise olarak değiştirilmesi; sultânî programlarının değiştirilmesi, Orta Tedrisat Muallimleri Hakkındaki Kanun Layihası; Galatasaray Sultânîsi'nin teşkilatı ve programları maddelerini görüşmüştür.

Maarif İcraat Encümeni diğer encümenlerdeki görüşmeler olgunlaştıktan sonra kurulmuştur. Bu encümeni, Maarif Encümeni tedrisat müdürleri, diğer vekâletlerden gelen altı kişi ve Hey'et-i İlmiye'nin diğer dört encümeninden seçilen ikişer üye ile oluşturulmuştu. Burada vahdet-i terbiye (eğitimde birlik) konusu tartışılmış ve ilköğretimde teftiş ve idare haklarının tamamen Maarif Vekâleti'ne ait olduğuna karar verilmiş, farklı okul kademeleri ve okul türlerinin (askerî ve meslekî okullar) hangi vekâletin sorumluluğunda olacağı konusu kararlaştırılmıştır.

Hey'et-i İlmiye'nin tartışmaları, kanun tasarıları, hazırladıkları raporlar halka açık gerçekleştirilen genel oturumlar halinde olmuştur. Bu genel toplantılarda konuşulan konular 10 Ağustos ve 17 Ağustos 1923 tarihli Hâkimiyet-i Milliye gazetelerinden hareketle şöyle sıralanabilir: Binalar ve öğretim araçları; tevhîd-i terbiye; maarif mıntıkaları; Hey'et-i Teftîşiye Layihası; ilk tedrisat kararnamesi, ilk ve ortaokul programlarında ana esaslar; Galatasaray Lisesi; okul kademeleri arası geçişler; orta tedrisat muallimleri kanun tasarısı; öğrenci ve öğretmenlerin askerliği; eğitim çalışanları çocuklarının gündüzlü okullara ücretsiz alınması; memurların geçim sıkıntısı; öğretmenlerin özlük hakları; Dârülfünun muallim ve müderrislerinin maaşları; Dârülfünun muallimlerinin ve müderrislerinin siyasetle veya başka işlerle meşgul olmamaları; Dârülmuallimîn Nizamnamesi; Terbiye-yi Bedeniye Dârülmuallimîni; izcilik ve keşşaflık; halk eğitimi; hars, telif ve tercüme, lisaniyat; Ankara'da içtimaiyat fakültesi açılması; mektep müzeleri kurulması; dinî tedrisat esasları; kadınların Hey'et-i İlmiye'ye girebilecekleri ve ilköğretim müfettişi olarak da görev yapabilecekleri; Terbiye Dârülmesaisi'yle (Eğitim Enstitüsü), Terbiyevî Ruhiyat Dârülmesaisi (Eğitim Psikolojisi Enstitüsü) oluşturulması konuşulan konulardan ve alınan kararlardan bazılarıdır.

Hey'et-i İlmiye'de tartışmaların özgürce yapıldığını belirten Baltacıoğlu heyetin ortaya attığı eğitim sorunları arasında en önemlisinin, çeşitli bakanlıklara ve yönetimlere bağlı ilk ve orta dereceli okulların Maarif Vekâleti emrine verilmesi üzerine tartışılan vahdet-i terbiye sorunu olduğunu belirtir. Bu tartışmalar 1924 Tevhîd-i Tedrisat Kanunu'nun temellerini atmıştır. İkinci önemli konu, maarif mıntıkaları üzerine yapılan konuşmalardır. Bu fikir daha sonra Maarif Vekâleti tarafından on iki maarif bölgesi oluşturulup Maarif eminlikleri yönetimine verilerek gerçekleştirildi. Ancak uygulama kısa süre sonra kaldırıldı. Üçüncü önemli nokta, ilkokulların pedagojik yapısı üzerine yapılan tartışmalardır. İlkokulların okutma yazdırma durumundan çıkarılıp bir iş ve hayat okulu durumuna getirilmesi üzerinde durulmuştur. İlkokulların ortasında dershane yerine geçecek atölye ve konferans salonu olması teklifi yapılsa da bir anlaşmaya varılamamıştır. Bu fikir daha sonra eğitmen kursları ve Köy öğretmen okullarında uygulama alanı bulmuştur.

I. Hey'et-i İlmiye'de alınan kararlar Cumhuriyet'in ilk yılları uygulamalarına ve hükümet programlarına rehberlik etmiştir. Eğitimde millîlik ilkesine ulaşmak için yoğun bir çaba harcandığı ve uygulamaya konulduğu söylenebilir. İsmail Safa'nın Maarif vekili olduğu Türkiye Büyük Millet Meclisi 4. İcra Vekilleri Heyeti Programı'nın maarif bölümünde önceki programdan farklı olarak dinî eğitimden bahsedilmemiş, millî ve asrî eğitime vurgu yapılmıştır. Program millî ve asrî eğitimin uygulanmasına yönelik yapılacakları ayrıntılı biçimde anlatmaktadır. Sakaoğlu'na göre bu programda öngörülen eğitim faaliyetleri, Hey'et-i İlmiye görüşlerinin ve kararlarının esin kaynağı olmuştur. Dolayısıyla bu Hey'et-i İlmiye'de alınan kararların birçoğu hayata geçirilmiş, millî ve asrî eğitimin temelleri atılmıştır.

II. Hey'et-i İlmiye 23 Nisan 1924 tarihinde Ankara'da Hüseyin Vasıf (Çınar) başkanlığında toplanmıştır. Bu toplantıda ilkokulun altı yıldan beş yıla indirilmesi; ortaokul ve liselerin ayrı ayrı birer bölüm haline getirilmesi ve her ikisinin sürelerinin üçer yıl olarak tespit edilmesi, böylece ortaöğretimin yedi yıldan altı yıla indirilmesi; muallim mekteplerinin öğretim sürelerinin dört yıldan beş yıla çıkarılması; kız liselerinin de erkek liseleri gibi tam sınıflı hale getirilmesi; ortaokul, lise ve öğretmen okulu programlarının genişletilerek içtimaiyat (sosyoloji) dersinin eklenmesi; ilkokul öğretim programlarının geliştirilmesi; ders kitaplarının uzmanlara yazdırılması gibi konular görüşülmüştür. II. Hey'et-i İlmiye komisyonlarınca alınan kararlar büyük ölçüde uygulanmıştır.

III. Hey'et-i İlmiye Toplantısı 27 Aralık 1925 tarihinden itibaren Ankara'da dönemin eğitim bakanı Mustafa Necati başkanlığında yapılmıştır. Burada alınan kararlar arasında şunlar ön plana çıkmıştır: Devlet ve vilayet bütçelerinden Millî Eğitim Bakanlığı'na ayrılan ödeneklerin daha yararlı bir şekilde kullanılması; okullara kayıt için başvuran çocukların tamamının kabul edilmeleri için okul kapasitelerini arttırıcı önlemlerin alınması; liselerin yeniden düzenlenmesi ve belirli merkezlerde kuvvetli liseler açarak yavaş yavaş çoğaltılması; muallim mektepleriyle diğer meslek mekteplerinin belirli merkezlerde toplanması ve güçlendirilmesi; yatısız ortaokullarda karma öğretim uygulaması; stajyer muallimlere verilecek pedagojik formasyonun esaslarının tespit edilmesi; muallim terfileri için kanunî esasların hazırlanması; talim ve terbiye işleri ile meşgul olmak üzere bir Talim ve Terbiye Dairesi teşkili. Bu toplantının eğitim sisteminin yapısal iç değişiklikleri ve demokratlaştırılması açılarından önemli sonuçları olmuştur. Toplantıdan üç ay sonra çıkarılan maarif teşkilatına dair kanun (1926) öğretim kademelerini netleştirmesi, ilk tahsil görme hakkına yaptığı vurgu ve öğretmenlerin özlük haklarını belirlemesi açısından önemlidir.

Hey'et-i İlmiye toplantıları ile Cumhuriyet'in kuruluşu sırasında yeni eğitim sisteminin idarî, malî, millî ve pedagojik yapısının nasıl olacağı büyük ölçüde belirlenmiş ve daha sonra kabul edilen kanunlarla söz konusu kararlar hayata geçirilmiştir. Hey'et-i İlmiye toplantılarının belli aralıklarla sürekli yapılması kararlaştırılmışsa da bu gerçekleşememiştir. Hasan Âli Yücel'in 1938 Aralık ayında Maarif Vekili olmasıyla Hey'et-i İlmiye'nin devamı niteliğinde Maarif şûraları başlatılmıştır.