Tanzimat öncesi Osmanlı toplumunda yahudilerin hevrot (hevra) ve heşivot (heşiva) adlarında iki tür geleneksel okulu bulunmaktaydı. Hevralarda küçük çocuklara temel dinî bilgiler, dört işlem, İbrânîce ve İspanyolca öğretiliyordu. Bundan sonra haham olmak isteyenler yeşivaya devam etmekteydi. Genellikle yeşiva, kütüphane sahibi bir yahudi âlim veya zenginin vasiyetiyle açılırdı. Bir çeşit vakıf usulüyle genel bir kütüphaneye dönüştürülen bir mekân aynı zamanda fakir çocukların toplu öğrenimine tahsis edilirdi. Yahudi mektepleri cemaat bağışları ve zenginlerin yardımlarıyla finanse ediliyordu.
Erkek çocuklar anaokulu seviyesindeki maestrada şarkı ve dualar öğreniyor, yedi yaşında meldara geçiyorlardı. Burası bir sinagogun yanında elli-altmış çocuğun gidebildiği geniş bir dershaneden ibaretti. Hahamın etrafında yere oturup ders dinleyen çocuklara İbrânîce alfabeden sonra Tevrat'ın tilaveti ve Ladinoya (yahudi İspanyolcası) tercümesi öğretiliyordu. Son sınıfta da Talmud kitabı okunuyordu. Hahamların rehberliğindeki bu eğitim süreci tamamlanınca mezunlara haham payesi veriliyordu.
1520 yılında Selanik'te kurulan Talmud-Tora zamanla yahudi cemaatinin toplantı yeri haline geldi. Cemaatin uyması gereken kuralların ilanı, cenaze işleri, toplu dua, padişaha ve orduya dua gibi etkinlikler burada yapılıyordu. Daha sonraları meldarlar ile Talmud-Tora arasındaki fark belirsizleşmiş, giderek meldarlar Talmud-Tora diye anılır olmuştu. XIX. yüzyıl boyunca açılan modern mektepler karşısında zayıflasa da Talmud-Tora'lara cemaatin desteği uzun yıllar devam etti (Kurtoğlu, 2015: 10-12). Yahudi kızları herhangi bir resmî eğitim almazlardı. Varlıklı aile kızları ise Ladino okuma-yazma ve İbrânîce duaların öğrenilmesinden ibaret olan bir eğitim görüyorlardı.
XIX. yüzyılda Avrupa'da yükselişe geçen antisemitisim ve yahudilerin Filistin'e yerleştirilmesi projesi (Jewish restoration) Avrupa'da yaşayan yahudi ileri gelenlerini harekete geçirdi. Fransız yahudi zenginlerinden bir grup 1860 yılında Alliance Israélite Universelle'ı (Evrensel Yahudi Birliği) kurdular. Osmanlı belgelerinde "Cem'iyet-i Umum İsrâiliye" olarak geçen bu birliğin amacı yahudilerin dayanışmasını, özgürleşmesini ve asrîleşmesini sağlamaktı. Onlara göre Talmud-Tora mektepleri sanayi ihtilali sonrasının icaplarına göre insan yetiştirmiyordu. Üstelik Avrupa'da yahudilere biçilen rol asimilasyondu ve sürekli göç ediyorlardı. Bunu aşmak için yahudi gençleri ticaret, teknik ve sosyal hayatın bütün dallarında iyi yetiştirilmeli, yabancı dil öğrenmeliydiler. Öte yandan dünyanın dört bir yanındaki misyoner okullarına yahudi çocukları da gitmekteydi ve bu durum tehlike arzediyordu. Kızlar hiç öğrenim görmüyordu. Neticede yahudilerin gelecek nesilleri için modern okullar açılmalıydı.
Teşkilata İtalya, Hollanda, Belçika, İngiltere ve Almanya yahudileri de dahil oldu. 1861 yılında 850 olan üye sayısı 1885'te 30.000'i aştı. Bu artış bütçeye de yansıdı. Osmanlı yahudileriyle temasa geçen teşkilat özellikle yahudilerin yoğun yaşadığı şehirlerde "mahallî komiteler" oluşturdu. Onların içinden de "okul komiteleri" teşekkül ettirildi. Ancak bütün okulların kontrolü ve idaresi Paris'teki merkezdi. Komitelerin kurulmasında ve hahambaşılığa rağmen cemaat üyelerinin yerel meclisler kurarak eğitim işlerinde söz sahibi olmasında 1865'te yürürlüğe giren Hahambaşı Nizamnamesi etkili olmuştur.
Karay, Aşkenazi ve Seferad yahudilerinin yaşadığı İstanbul'da 1863 yılında yahudi zenginlerden A. Komondo başkanlığında bölge komitesi kuruldu. 1864'te A. Cohen Hasköy'de bir okul açtı. Müfredatında târîh-i umûmî, hesap ve hendese, Fransızca, tarih, coğrafya, Türkçe, Musevîlik, ahlak, resim, mâlûmât-ı medeniye dersleri vardı. İbrânîce sadece bir ibadet dili seviyesinde ve yerli hahamlar tarafından öğretiliyordu. Ardından Gelibolu, İzmir ve Edirne komiteleri teşkilatlandı. J. Halevi'nin girişimiyle 1867'de Edirne Alyans (Alliance) Okulu açıldı. Bunu İzmir'deki okul izledi (1871). Aynı yıl Kuzguncuk cemaati oradaki Talmud-Tora'yı modernize etti. 1875-1882 yılları arasında İstanbul'da 1875'te açılan ibtidâî seviyesindeki okullar şunlardı: Dağhamamı Alyans Mektebi, Balat Alyans Mektebi, Hasköy Alyans Kız Mektebi, Galata Alyans Mektebi, Kuzguncuk Alyans Mektebi, Galata Alyans Kız Mektebi. Bunlardan sonra Aşkenazi Cemaati Galata Muhtelit Alyans Mektebi (1876), Dağhamamı Alyans Kız Mektebi (1880), Ortaköy Muhtelit Alyans Mektebi (1881) ve Balat Alyans Kız Mektebi (1882). 1867-1910 yılları arasında Çanakkale, Bursa, Manisa, Aydın, Tire, Turgutlu, Tekirdağ, Gelibolu, Kırklareli, Çorlu, Selanik, Üsküp, Halep, Şam, Fas, Beyrut, Bağdat, Basra, Hayfa, Dimetoka, Kavala, Tiberya, Safed, Amâre, Yanya, Edirne, Silivri, Manastır, Rodos, Musul, Kudüs, Yafa ve Trablusgarp'ta çoğu ilkokul seviyesinde okullar açıldı. Yüzyılın sonunda imparatorluk dahilindeki Alyans okullarının sayısı elliyi aşmıştı. 1908'de bu okullarda 13.352 öğrenci okuyordu.
1871 yılında Evrensel Yahudi Birliği'nden (Alliance Israélite Universelle) bir grup zengin ayrılarak Anglo-Jewish Association'ı (İngiliz Yahudi Cemiyeti) kurdu. Cemiyetin öncelikli amacı İngiltere'de yaşayan yahudilerin eğitimine katkıda bulunmak olsa da Filistin'deki yahudi çocukları için de çeşitli okullar açtılar. Kudüs Evelina Rothscild Kız Okulu bunlardandı. Okulun mütevellileri olan 1896'da bir konak satın alarak kurumu yeni binasına naklettiler. Arsa ve konak için padişahtan İngiliz sefiri aracılığı ile ruhsat aldılar.
Alyans okulları bu kadar hızla yayılsalar da hahamlar ve cemaat arasında sürekli bir gerilim hattı bulunmaktaydı. Hahamlar Alyans eğitimini Fransız kültürüne bağlılığı sebebiyle asimilasyonist olarak nitelendiriyor, dinsizlik ve sekülerleşme ile suçluyorlardı. Mesela Hasköy'deki okul açılırken "kâfirlerin dili" olan Fransızca yerine Türkçe'nin okutulması, sıralarda değil yerde ders işlenmesini istemişlerdir. Öte yandan cemaat ileri gelenleri Fransızca'nın İbrânîce'nin yerini almaya başlaması, İbrânîce'ye Fransızca kelimelerin hakimiyetini tartışmaya başlamışlardır. Bu ortamda Alyans okullarında, içinde yaşanılan toplumla ilişkilerin sağlam tutulması adına Türkçe'ye ağırlık verilmiştir. Keza Alliance teşkilatı gönderdiği öğretmenlere bir vazifelerinin de yahudi inancına ve prensiplerine bağlılığı korumak olduğu uyarısında bulunmuş, aksine davrananları görevden almıştır. İbrânîce ve din bilgisini hahamlara bırakmış olan teşkilatın bir haham okulu girişimi ise başarılı olamamıştır.
Okulla ve muhitiyle ilgili bütün gelişmeleri Paris'e rapor eden, kurumlardaki son karar mercii olan müdürlerinin tamamı ve öğretmenlerin çoğu Alliance tarafından gönderiliyordu. Bunlar Paris'teki Ecole Normale Israélite Orientale'de yetiştirilen Fransız yahudileriydi. Fakat Türkçe öğretmenlerini Maarif Nezareti atıyordu. Nitekim Musul'da "ekserisi fakr-ı hal ashabından olup kendi idâre-yi maişetlerini teminden aciz bulunduklarından dolayı Osmanlı olmakla müftehir olan" 3000'i aşkın yahudi için Alliance teşkilatının açtığı mektebe lisân-ı Osmânî muallimini nezaret atamış, lakin öğrenci fazlalığından yetersiz kalmış, ikinci bir muallimi mektebin müdüriyeti tayin ederek maaşını devletten talep etmiştir ("Musul'da Musevi Mektebi", 1910).
Alyans okullarının en yoğun olduğu bölge Filistin ve civarıydı. Bilhassa Osmanlı kanunlarına tâbi olmak ve kapitülasyonların verdiği ayrıcalıklardan vazgeçmek şartıyla Hicaz eyaleti dışında bütün Osmanlı topraklarında yabancılara mülk edinme hakkı tanıyan 1867 kararnamesiyle başlayan kolonileşme sürecinde her kolonide birer ilk mektep açılmıştır. Ayrıca bölgede iki lise, iki ziraat okulu, bir sanat ve bir zanaat okulu ile mühendis ve kimyager yetiştirmek amacıyla bir politeknik enstitü kurulmuştur. Alman kökenli yahudilerin Kudüs'e göçü hızlanınca Alliance Israelite 1870'te Yafa'da 240 hektar arazi üzerinde Alman Yahudi Ziraat Mektebi'ni kurmuştur. Türkçe ve Fransızca öğreten bu yatılı okulun programı üç yıldı. Müştemilatında meyve bahçesi, tarım arazileri, sulama kanalları, kuyular, çeşitli tarım alet ve makineleri de bulunuyordu. Alliance Israilite Kudüs, Yafa, Hayfa, Taberiye ve Safed'de de okullar açmıştır. 1913 yılında toplanan XI. Siyonist Kongresi'nde Manchester Üniversitesi'nden C. Weizmann Kudüs'te bir üniversite kurulması için hazırladığı tasarıyı kongreye sunmuştur. Onaylanan ve projelendirilen bu teklif Cebelülmeşârif'te arazi temin edilerek hayata geçirilmiştir. Ancak inşaatına İngiliz işgalinden sonra 1918'de başlanmıştır.
Alliance 1870'lerden itibaren kız mektepleri açmış, böylece çocuk yaşta evliliklerin önü kesilmiştir. Bu dönüşümde 1872 yılında Paris'te açılan Ecolé Normale Israélite Oriantele adlı kadın öğretmen okulunun etkisi büyüktür. Herhangi bir Alyans okulundan başarıyla mezun olan kızlar oradaki dört yıllık öğrenimleri boyunca Fransızca öğreniyor, Fransız kültürünü benimsiyor ve Alliance ideolojisiyle yetiştiriliyorlardı. Alliance teşkilatı kendi okullarından yetişen yahudi kızları için İstanbul'da 1881-1886 yılları arasında Ladino dilinde haftalık El-Amigo de La Familiya (Aile dostu) adlı bir dergi çıkarmış, aile ve eğitimle ilgili makaleler yayımlayarak okuyucularını Avrupa ve burjuva standartlarına göre yaşamaya yönlendirmiştir.
Osmanlı'daki ilk yahudi ziraat okulu 1870'te Kudüs'te açılmakla birlikte antisemitizm yüzünden Polonya, Bulgaristan ve Rusya'dan kovularak Osmanlı topraklarına sığınan, devlet tarafından İstanbul ve İzmir havalisine yerleştirilen yahudilerin iş güç sahibi olmaları ve üretici konumuna geçmeleri amacıyla Alliance teşkilatı tarım okulları ve uygulama çiftlikleri kurmayı sürdürmüştür. Kıbrıs'ta "Margo", Sivrihisar'da "Beylikahır" ve "Sazılar", Eskişehir'de "Mamure", İstanbul Sultanbeyli'de "Mesilla Hadaşa", Balıkesir civarında "Tekfur", Akhisar'da Or Yehuda (1899) çiftliklerinin benzerleri Bornova (1890), Silivri (Fethiköy) ve Selanik'te de kurulmuştur. Fransızca öğretim yapan ve eğitim süresi asgari üç yıl olan buralardaki okullarda pratik çiftçilik yanında inşaat ve marangozluk eğitimi de verilmiştir.
Osmanlı tebaası yahudilerin nezaretinde kuruldukları için "azınlık mektebi" statüsünde olsalar da Paris'teki merkez komiteye bağlı olmaları, öğretmen, müfettiş, program ve öğretim araç gereçlerinin oradan gelmesi, müdür raporlarının oraya gönderilmesi sebebiyle aslında yabancı okul gibi çalışan yahudi mekteplerinin yalnızca maişete yönelik eğitim ve uygulamaları kapsamadığı, Filistin'e yerleşme ideolojisini besleyen kurumlar oldukları tarihî perspektifte açıkça ortaya konulmuştur. Günümüzde Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlı olarak faaliyet gösteren yahudi okulları Ulus Özel Musevi Karma Anaokulu, Ulus Özel Musevi Karma Ortaokulu, Ulus Özel Musevi Karma İlkokulu (şubesi Kadıköy'de) ve Ulus Özel Musevi Lisesi'dir.
