Sözlükte "okumak" anlamına gelen ve dinî kültürde "Kur'an okuma"yı ifade eden kıraat, Kur'an-ı Kerim'i sonraki dönemlere özgün okunuşu ve yazısıyla aktarmayı hedefleyen muhtelif bilgi türlerini bünyesinde barındıran ilim dalına ad olmuştur. Bu bilgi türlerinin başında Kur'an'ın okunması noktasında nüzul döneminde varlık kazanan kıraat ihtilafları gelmektedir. Bunun dışında tecvit, vakf-ibtidâ ve mushaf imlası gibi alt bilgi türleri de kıraat ilmi kapsamına dahildir. Ne var ki sahih bir telaffuzun temel ilkelerini ifade eden ve zamanla tecvit bilgisi altında toplanan diğer tâli bilgi türleri, kıraat eğitimine zemin teşkil ettiğinden onun bir parçası olarak değerlendirilmiş, dolayısıyla da kıraat ilmi ve bu ilmin eğitimi söz konusu olduğunda kastedilen genelde kıraat farklılıklarının eğitimi olmuştur.
Kıraat farklılıklarının, nüzul döneminde, Kur'an-ı Kerim'in farklı şekillerde okunabilmesine imkân veren ve "yedi harf" ruhsatı diye anılan ilahî/nebevî izne bağlı olarak varlık kazandığı hususunda fikir birliği vardır. Nüzul döneminde varlık kazanan bu kıraat ihtilafları, sahabe kanalıyla nüzul sonrası sürece taşınmış ve böylece varlığını devam ettirmiştir. Zira fetih hareketlerine bağlı olarak İslam coğrafyasına dahil olan bölgelerdeki Kur'an eğitiminin belli sahâbîler tarafından yürütülmesi, söz konusu sahâbîler arasında kıraat farklılığı bulunmasına bağlı olarak, bölge ve şehirler arasında kıraat farkının baş göstermesine yol açmıştır. Bu süreçte kıraat eğitimi, o bölge ve şehrin (mısr/emsâr) Kur'an muallimliği görevini üstlenen sahâbînin kıraatini esas alma şeklinde tezahür etmiş ve bu durum Hz. Osman döneminde mushaflar istinsah edilene kadar aynı şekilde devam etmiştir.
İstinsah faaliyeti sonrasında farklı bölge/şehirlerdeki kıraat, Osman mushafı doğrultusunda o şehir/bölgenin Kur'an muallimliği görevini üstlenenlerin kıraatine göre şekillenmiş, istinsah öncesi döneme ait okuyuşlar içinden de Osman mushaflarının imlalarının elverdikleri belli ölçülerde varlığını sürdürmüştür.
Bir sonraki süreçte, ileride kurra/kıraat imamları olarak anılacak olan kişiler, mensup oldukları şehrin kıraat birikiminden tercihte bulunmuşlar ve bu tercihleri de kendilerine nispetle anılır olmuştur. VIII. asırdan X. asrın başlarına kadar devam eden ve muhtelif kanallardan aktarılarak gelen kıraat nakilleri içinde sahih olanları birtakım ölçütler doğrultusunda tespit etmeyi amaçlayan bu tercih çalışmaları çerçevesinde belli kurranın kıraat tercihi şöhret elde etmiştir. Bu çerçevede İslam coğrafyasının ilim ve kültür merkezi olan Mekke, Medine, Kûfe, Basra ve Dımaşk'tan ibaret beş şehir/bölgede ilk olarak beş tercih şöhret kazanmış, zamanla daha başka tercihler de belli bir tanınırlık elde etmiştir. Bu süreçle birlikte kıraat eğitimi de bu tercihlerin eğitiminden ibaret bir hal almıştır. Aynı kıraat imamının birden çok tercihinin bulunması gibi sebepler, onlardan kıraat eğitimi almış olan râvi/talebelerin nakilleri arasında farklılık oluşmasına yol açmıştır. Bu yüzdendir ki söz gelimi Kûfe kıraat imamı olan Âsım'dan (ö. 745) eğitim almış olan iki râvi/talebesi Hafs b. Süleyman'la (ö. 796) Ebû Bekir Şu'be'nin (ö. 809) hocalarından rivayet ettikleri tercih farklılık arzetmiştir.
IX. asır, kıraat imamlarının gerçekleştirdikleri kıraat tercihlerinin tedvinine şahitlik etmiştir. Bu çerçevede tedvin hareketinin öncü isimleri olarak Ebû Ubeyd Kasım b. Sellâm (ö. 224) yirmi beş, Ebû Hâtim Sicistânî (ö. 862) yirmi küsur, Ahmed b. Cübeyr Antâkî (ö. 871) beş, İsmâil Kadî b. İshak Ezdî (ö. 895) yirmi, Taberî (ö. 923) yirmi küsur, Ebû Bekir b. Ahmed Dâcûnî (ö. 936) yirmi küsur ve İbn Mücâhid (ö. 936) yedi tercihi içeren eserler kaleme almışlardır. Bu çalışmalar içinde kıraat tarihinin sonraki süreçlerini en fazla etkileyen Kitâbü's-Seb'a fi'l-Kırâât isimli eseriyle İbn Mücâhid olmuştur. Çünkü sonraki dönem kıraat çalışmaları ve eğitimi "İbn Mücâhid'in çizgisinden gidenler" ile "İbn Mücâhid'in çalışmasının sebep olduğu kimi hatalı kabulleri bertaraf etmeye çalışanlar" tarafından olmak üzere iki kulvarda yürütülmüştür. Şöyle ki; Endülüs ulemasının da içinde bulunduğu bir kesim İbn Mücâhid'in Kitâbü's-Seb'a isimli eserinin içeriğini oluşturan yedi kıraat/ihtiyar/tercih dışına çıkmazken bir diğer kesim İbn Mücâhid'in bu çalışmasının makbul kıraatin alanını daralttığı düşüncesinden hareketle yediden daha çok kıraati/ihtiyarı/tercihi içeren eserler kaleme almışlardır. Özellikle Bağdatlı âlimler bu kapsamda yedi kıraate üç kıraat daha ilave etmişler ve on kıraati ihtiva eden eserler kaleme almışlardır. Bu gelişmeyle birlikte kıraat eğitimi daha ziyade kırâat-i aşere olarak isimlendirilen on tercih/ihtiyar/kıraatin eğitiminden ibaret bir hal almıştır.
XI. asırdan itibaren ise başta on kıraat olmak üzere kıraatlerin aktarımını sağlayan rivayet ve tarikleri derlemeye dönük çalışmalar kendini göstermiştir. Bu çalışmalar içinde kıraat tarihi ve eğitimini en fazla etkileyen, İbnü'l-Cezerî'nin (ö. 1429) on kıraat, yirmi rivayet ve seksen tarik ihtiva eden en-Neşr fi'l-Kırââti'l-Aşr'ı ile onun manzum şekli olan Tayyibetü'n-Neşr isimli eserleri olmuş; dolayısıyla da İbnü'l-Cezerî, sonraki kıraat çalışmaları ve eğitiminde merkezî bir konum teşkil etmiştir. Bu durum "tahrirat" adı altında anılan iki eseri kaynak ve muhteva analizine tâbi tutan çalışmalar yapılmasına yol açmıştır. Bu çalışmalar bağlamında ise Ali Mansûrî (ö. 1721) ve Mustafa İzmîrî (ö. 1741) çevresinde farklı ekolleşmeler vücuda gelmiş, ekol farklılığı on kıraat eğitimine de yansımıştır.
İbnü'l-Cezerî Anadolu'daki kıraat eğitimi üzerinde de büyük etki oluşturmuştur. 1396 yılında Kahire'den ayrıldıktan sonra Yıldırım Bayezid'in ilgi ve desteği ile Bursa'ya yerleşen İbnü'l-Cezerî, yukarıda on kıraatin eğitimine esas olduğu belirtilen en-Neşr fi'l-Kırââti'l-Aşr adlı eseri ile bunun nazma dökülmüş hali olan Tayyibetü'n-Neşr'i ve muhtasarı olan Takrîbü'n-Neşr fi'l-Kırââti'l-Aşr'ı Bursa'da kaleme almıştır. Yaşadığı dönemde kıraat ilminin tartışmasız otoritesi olan İbnü'l-Cezerî'den kıraat tahsil edenlerin de Anadolu coğrafyasında güçlü bir kıraat eğitimi geleneğinin oluşmasında büyük katkıları olmuştur. Neşr ve Tayyibe merkezli tahrirat çalışmalarında öne çıkan isimlerden Yûsuf efendizâde Abdullah Amâsî (ö. 1753), Kettânîzâde Muhammed Naîmî Efendi (ö. 1755) gibi âlimlerin Anadolu'da yetişmiş olması bunun bir göstergesidir.
Kanûnî Sultan Süleyman'ın daveti üzerine Ahmed Mesyerî'nin (ö. 1597), yaklaşık bir asır sonra Köprülü Fâzıl Mustafa Paşa'nın daveti üzerine de Ali Mansûrî'nin (ö. 1721) İstanbul'a gelişleri Osmanlı'da yürütülen kıraat eğitiminin İstanbul ve Mısır tarikleri olarak isimlendirilen iki usul/tarik çerçevesinde devam etmesini sağlamış, Mesyerî'nin eğitim usulü İstanbul tariki, Mansûrî'nin eğitim usulü ise Mısır tariki olarak anılmıştır. Gerek Mesyerî gerekse Mansûrî'nin Mısır'da kıraat tedris ettikten sonra İstanbul'a gelmiş olmalarına rağmen, Mesyerî'nin takip ettiği kıraat eğitim usulünün İstanbul'a, Mansûrî'nin usulünün ise Mısır'a nispet edilmesinin sebebi, Mansûrî'nin, Nâsırüddin Tablâvî (ö. 1558) ve talebesi Şehhâze Yemenî (ö. 1579) çevresinde Mısır'da şöhret bulan usulü aynıyla İstanbul'a aktarmış olmasına karşın Mesyerî'nin Nâsırüddin Tablâvî'den aldığı usulde kaynak tertibi açısından bir farklılığa gitmiş olması, bu yönüyle de Mısır'da şöhret bulan usulden farklı bir yol izlemiş olmasıdır. İstanbul tarikinde Ebû Amr Dânî'nin (ö. 1052) Teysîr'i ile İbnü'l-Cezerî'nin Tahbîr'i asıl kabul edilmiş, Şâtıbî'nin (ö. 1193) Hırzü'l-Emânî'si ile İbnü'l-Cezerî'nin Dürre'si ikincil metinler olarak alınmıştır ve bu yönüyle "Teysîr tariki" olarak da anılmıştır. Mısır tarikinde ise Şâtıbiye ve Dürre asıl telakki edilmiş, diğer ikisi ikincil kaynak olarak değerlendirilmiş, böyle olduğu için de "Şâtıbiye tariki" olarak anılmıştır.
Kıraat tahsilinde zamandan kazanmak amacıyla XI. asırdan sonra bir âyetle ilgili bütün kıraat vecihlerini belli bir sisteme göre bir arada ele alma şeklinde bir usul/tarik geliştirilmiştir. Cem ve indiraç kavramlarıyla anılan bu usulün/tarikin temel vasfı "anlamı ters yüz edecek şekilde âyetin cümlelerini birbirinden koparmamak", "kıraat vecihlerini birbirine karıştırmamak", "imam ve râvilerin sırasına riayet etmek" olmuştur. İbnü'l-Cezerî indiraç usulünün tatbikinde üç cem yönteminin varlık kazandığından söz etmiştir ki bunlar "vakıfta cem yöntemi", "harfte cem yöntemi" ve "âyette cem yöntemi"dir. Anılan yöntemlerden en kolayı, vakıfta cem yöntemi olduğu için olsa gerek ki ülkemizde olduğu gibi günümüz uygulamalarında daha ziyade bu yöntem esas alınmaktadır. Aynı kıraat vechini okuyan kurrayı bir arada tutmayı ve tekrara gitmemeyi mümkün kılması hasebiyle bu yöntemin zaman kazanmaya ve kıraat eğitimini daha kısa sürede tamamlamaya imkân verdiği muhakkaktır.
Görülmektedir ki kıraat eğitimi bağlamında farklı usuller varlık kazanmış ve bu usuller de "tarik" kavramıyla ifade edilmiştir. Kıraat eğitiminde farklı usul/tariklerin varlık kazanmasını sağlayan unsurların başında kaynak sıralaması gelmektedir. Anılan farklılığın bir diğer sebebi de eğitimde esas alınan kıraat sayısıdır. Buna göre Dânî'nin Teysîr'i ve Şâtıbî'nin Hırzü'l-Emânî'si doğrultusunda yedi kıraatin eğitimini veren usul "seb'a tariki", İbnü'l-Cezerî'nin, Tahbîr'i ile yedi kıraate ilave üç kıraati ihtiva eden Dürre isimli eseri doğrultusunda on kıraatin rivayet farklılıkları üzerinden eğitimini veren usul "aşere tariki", İbnü'l-Cezerî'nin Tayyibe'si merkezinde rivayet ve tarik farklılıkları üzerinden yürütülen on kıraat eğitimi ise "takrip tariki" olarak isimlendirilmiştir.
Kıraat eğitiminde bir de meslek olarak ifade edilen usul farklılıkları söz konusudur. Bu farklılığa vücut veren şey, kimi zaman esas alınan kaynaklarda aktarılan kıraat vecihleri arasında tercihte bulunma olurken kimi zaman da kaynaklardaki ifadeleri zâhiri doğrultusunda değerlendirme veya en ihtiyatlı olan veçhe hamletme şeklinde kendini gösteren yaklaşım farklılıklarıdır. Bu kapsamda aşere-takrip eğitim usulleri olan İstanbul ve Mısır tarikleri bağlamında dört meslek varlık kazanmıştır. İstanbul tariki bağlamında Yûsuf efendizâde'ye (ö. 1714) nispet edilen "itilaf mesleği" ile Ahmed Sûfî'ye (ö. 1752) nispet edilen "sufi mesleği", Mısır tariki çerçevesinde ise Kettânîzâde Muhammed'e nispet edilen "mütkın mesleği" ile Şeyh Atâullah Necîb'e (ö. 1794) nispet edilen "Atâullah mesleği" olmak üzere dört meslek vücuda gelmiştir. Bu meslekler arasında görülen farklardan biri, ilave meddin kaç mertebe/kademede uygulanacağıdır. Zira İstanbul tariki itilaf mesleği takrip eğitiminde, ilave med ikili bir kademelenmeye tâbi tutulmuş ve bu yönüyle de "mertebeteyn" olarak ifade edilen usul benimsenmişken diğer bütün mesleklerde seb'a, aşere ve takrip tariklerinin her biri itibariyle hem mertebeteyn usulü hem de ilave meddi dört kademede gösteren "merâtib-i erbaa" usulü uygulanmıştır. Bu meslekler içinde kaynak metinlerin ifadelerini değerlendirirken nassın/ibarenin zâhirini dikkate alanlar "ruhsat ehli", en ihtiyatlı olanı dikkate alanlar ise "azîmet ehli" olarak isimlendirilmişlerdir.
Anılan usul/tarikler çerçevesinde Türkiye'de günümüze kadar gelen kıraat eğitimi, 1970'li yılların ortalarına kadar dar bir çerçevede ve özel çabalara dayalı olarak yürütülmüştür. 1976 yılında Haseki Eğitim Merkezi bünyesinde ve bu merkezle eş zamanlı olarak açılan "Aşere Takrip Tayyibe Bölümü" ile birlikte kurumsal bir yapıya bürünmüş olan bu eğitim kapsamında ilk dönemlerde Mehmet Rüştü Âşıkkutlu (ö. 1980) tarafından Mısır tariki, Abdurrahman Gürses (ö. 1999) tarafından ise İstanbul tariki okutulmuştur. Âşıkkutlu Hoca'nın vefatından sonra bu çalışmalar İstanbul tariki olarak devam etmiştir. Sonraki yıllarda muhtelif şehirlerde açılan yeni ihtisas merkezleriyle kıraat eğitimi daha geniş kitlelere uzanmış; resmî kurumlara ilave olarak özel veya yarı resmî kurslarda da kıraat eğitimi çalışmaları sürdürülmüştür. Kırk yıllık süre zarfında çok sayıda kişi kıraat eğitimini tamamlamış ve icazet/diploma almaya hak kazanmıştır. Bu eğitimde "indiraç usulü" olarak bilinen cem yöntemi takip edilmekte, bu yapılırken genellikle bu usul doğrultusunda oluşturulmuş ve kıraat vecihlerinin şematik sunumunu içeren notlar (kürrâse) esas alınmaktadır. İbnü'l-Cezerî'nin Tayyibe'si ile onun üzerine inşa edilmiş olan tahrirat çalışmalarına dayanan bu eğitim, kaynak eserlerdeki ihtilâf-ı vâcip, ihtilâf-ı câiz, ihtilâf-ı edâ adına geçen pek çok veçhin matematiksel bir hesapla sıralanmasını esas alan son derece kompleks bir yapıya sahiptir. Kıraat vecihlerinin tespit ve tahricinde ise daha ziyade Abdülfettah Paluvî'nin (XVIII. asır) Zübdetü'l-İrfân'ı ile onun şerhi olan Muhammed Emin Efendi'nin (ö. 1858) Umdetü'l-Hullân'ı esas alınmaktadır.
Manzum eserlerin varlık kazanmasıyla birlikte kıraat eğitiminde zamanla metin ezberi merkezî bir rol üstlenmiştir. Ülkemizde yürütülen kıraat eğitimi kürrâselere dayalı bir yapı arzettiğinden nas/metin ezberi zamanla terkedilmiş olsa da diğer İslam ülkelerindeki kıraat eğitiminde metin ezberi hâlâ merkezî konumunu sürdürmektedir. Zira İslam ülkelerinin kahir ekseriyetinde yedi kıraat eğitimi Şâtıbiyye'yi, aşere (-yi suğrâ) eğitimi Şâtıbiyye ve Dürre'yi, takrip (aşere-yi kübrâ) eğitimi ise Tayyibe'yi ezberlemeyi temel ölçüt almaktadır. Bu metinleri ezberleyen kimseler "câmiu'l-kırâat", "karî" ve "mukrî" olarak anılmakta, aldığı eğitime esas teşkil eden metni ezberlemeden kıraat okuyan kimseler ise "kıraat müteallimi" olarak isimlendirilmektedir.
Kıraat eğitimi daha ziyade camilerde yürütülmüştür. Nitekim Kur'an eğitiminde mesâhif-i Osmâniye'nin esas alınmasını temin etmek amacıyla dönemin ileri gelen İslam beldelerinde Kur'an muallimlerinin görevlendirildiği süreçte Kûfe muallimi olarak atanan Ebû Abdurrahman Sülemî'nin Kûfe'deki büyük camide (el-mescidü'l-a'zam) eğitim vermeye başladığı ve kırk yıl aralıksız bu görevi sürdürdüğü şeklindeki nakil, erken dönemlerden itibaren kıraat eğitiminin cami merkezli yürüdüğünü gösterir. Zamanla kıraat eğitiminin verildiği özel mekânlar inşa ve tahsis edilmiş ve bu mekânlar genellikle "dârülkurra" olarak anılmıştır. Bilindiği üzere dârülkurra ifadesi erken dönem kaynaklarında Mahreme b. Nevfel ile İbn Mes'ûd'un hanelerini tavsif etmek amacıyla kullanılmıştır. Nitekim Abdullah b. Ümmü Mektûm'un Medine'ye Bedir'den kısa bir süre sonra hicret ettiği bilgisine yer veren kaynaklar, onun, Medine'de ilk olarak dârülkurrada yani Mahreme b. Nevfel'in evinde ikamet ettiğinden bahsetmektedirler. Sonraki kaynaklar ileri gelen kıraat âlimlerinin ders verdikleri özel mekânların da bu isimle anıldığı bilgisine yer verirler. Nitekim İbnü'l-Cezerî'nin Şiraz'da bizzat kendisinin inşa ettiği dârülkurraya defnedildiği doğrultusundaki bilgi ve kayıtlar bu yönde bir anlam taşır. Özellikle de Osmanlı döneminde Kur'an ve kıraat eğitimine tahsis edilmiş pek çok dârülkurra bulunmaktadır. İstanbul Fatih'te Şeyhülislam Sâdî Çelebî'nin (ö. 1539) inşa ettirdiği dârülkurra bunlardan biridir. Nitekim bu dârülkurrada müderrislik yapan zevattan biri de İbrâhim Halebî'dir (ö. 1549). Öne çıkan bir diğer dârülkurra da Mevlâ Fâzıl Kûrânî'nin yaptırdığıdır. Nitekim bu dârülkurranın öne çıkan üstatlarından biri de Sultan Bayezid Camii hatibi Mevlâ Pîr Muhammed'dir. Günümüzde ise bu eğitim resmî düzeyde ülkemizde Diyanet İşleri Başkanlığı'na bağlı eğitim merkezlerinde, İslam ülkelerinde ise kıraat ihtisas enstitüleri bünyesinde verilmektedir. Nitekim Ürdün örneğinde kıraat eğitimi Merkezü's-sekafî el-İslâmî, Câmiatü'l-ulûm el-İslâmiye ve Cem'iyetü'l-muhâfaza ale'l-Kur'âni'l-Kerîm gibi farklı resmî kurumlar bünyesinde yürütülmektedir. Cidde'de bulunan Ma'hedü'l-İmam Şâtıbî ile Makdişu'da (Mogadişu'da) bulunan Ma'hedü'l-İmâm Ebû Amr Dânî de diğer İslam ülkelerinde kıraat eğitimi veren çağdaş kurumlardandır.
