"Haseki Eğitim Merkezi" ismini İstanbul'da Fatih semtinde bulunan Haseki Külliyesi'nden almaktadır. Haseki Külliyesi; cami, medrese, sıbyan mektebi, çeşme, imaret ve dârüşşifadan meydana gelen bir külliyedir. Kanûnî Sultan Süleyman'ın ünlü hasekisi Hürrem Sultan adına Mimar Sinan'ın Hassa başmimarı olduktan sonra yaptığı ilk eserdir (XVI. yüzyıl). Tarih boyunca çeşitli yangın ve depremlerde zarar gören külliye her seferinde onarılmıştır. 20 Ocak 1976 tarihinden bu yana Diyanet İşleri Başkanlığı İstanbul Haseki Eğitim Merkezi adıyla faaliyet gösteren külliye binaları müftü ve vaizlerin meslekî eğitimlerinin yapıldığı, bunun yanında kıraat ilminin öğretildiği ihtisas kurslarıdır (bk. Diyanet İşleri Başkanlığı).
İhtisas kursu, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın müftü adayları ve vaizlerin daha iyi yetişmelerini ve uzmanlaşmalarını sağlamak amacıyla düzenlediği uzun süreli hizmet içi eğitim kursudur.
Türkiye'de tarihî şartlar içerisinde çeşitli sektelere uğrayan din eğitimi ve öğretiminde, özellikle 1950'li yıllara gelindiğinde bu alanda ciddi anlamda yetişmiş insan problemi yaşanmıştır. Doğal olarak bu problem, dinî hayata rehberlik eden Diyanet İşleri Başkanlığı'nı birinci derecede ilgilendirmiştir. Her ne kadar İmam-Hatip okulları, İlahiyat fakülteleri ve Yüksek İslam enstitüleri açılmış olsa da başkanlığın hizmet alanlarının doğası sebebiyle bu kurumların faaliyetleri, bu problemin çözümünde yeterli olmamıştır. Bu sorunu çözmek için Haseki Eğitim Merkezi düşüncesi ortaya çıkmıştır.
Bu çerçevede Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde Halil Günenç, Mehmet Savaş, Mehmet Âşıkkutlu ve Abdurrahman Gürses gibi mütehassıs hocaların öncülüğünde açılan, bugünkü ismiyle İstanbul Haseki Dinî Yüksek İhtisas Merkezi'nin programını uygulayan on bir Dini Yüksek İhtisas Merkezi daha zamanla faaliyete geçmiştir.
Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde faaliyet gösteren ihtisas merkezleri 26 Nisan 1976 tarihli ve 1982 sayılı kanun ile önce Dinî Hizmetler ve Din Görevlilerini Olgunlaştırma Dairesi altında, daha sonra Din Hizmetleri Dairesi ve Olgunlaştırma Dairesi adıyla ikiye ayrılınca, Olgunlaştırma Dairesi altında faaliyetlerini sürdürmüştür. 1984 yılında da 190 sayılı "Genel Kadro ve Usulü Hakkında Kanun Hükmünde Kararname" ve 3046 sayılı "Bakanlıkların Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun" gereğince oluşturulan "Din Eğitimi Dairesi Başkanlığı"na bağlı "Hizmet İçi Eğitim Şubesi Müdürlüğü"ne, 1 Temmuz 2010 tarihinde kabul edilen ve 13 Temmuz 2010 tarihli ve 27640 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 6002 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun ile oluşturulan Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğü altında "Dini Yüksek İhtisas Merkezleri Daire Başkanlığı"na bağlı olarak faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. 16 Mart 2022 tarihinde ise 7383 nolu Diyanet Akademisi kanun teklifi Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yasalaştı ve "Diyanet Akademisi Kanunu" 24 Mart 2022 tarih ve 31788 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Böylece Dinî Yüksek İhtisas merkezlerinin, Diyanet Akademisi Başkanlığı'na bağlı İhtisas ve Meslekî Eğitim Daire Başkanlığı bünyesinde faaliyetlerine devam etmeleri hükme bağlandı.
Bu eğitim ile amaçlanan klasik ve modern Arapça metinleri okuyup anlayabilen, topluma din hizmetini sunarken İslâm medeniyeti birikiminden yararlanabilen, müftü ve vaizler başta olmak üzere din hizmetlerini yürütecek üst düzey görevlileri yetiştirmektir. Haseki Eğitim Merkezi'yle çağı tanıyan, Kur'an'ın ve sünnetin içerdiği değerleri günümüz insanıyla buluşturmayı amaçlayan din gönüllülerini yetiştirmek amaçlanmaktadır. Keza İstanbul Haseki Dinî Yüksek İhtisas Merkezi bünyesinde bulunan aşere eğitimiyle kıraat vecihleri ve kıraat-anlam ilişkisi hususunda yetkin ilim insanların yetiştirilmesi düşünülmektedir.
Haseki Eğitim Merkezi'nde kuruluşundan (1976) 1999 yılına kadar ihtisas ağırlıklı bir ders programı takip edilmiştir. Ancak 1999 yılında eğitim programı Arapça hazırlık ve ihtisas eğitimi bölümlerine ayrılmış ve halen bu ikili uygulama devam etmektedir. İstanbul Haseki İhtisas Merkezi'nde uygulanmakta olan eğitim üç yıl olarak planlanmıştır. Müfredatta yer alan dersler için esas alınacak kaynak kitaplar genellikle alana ilişkin klasik eserlerden ve ülkemizin ilahiyat tecrübesinin ortaya koyduğu eserler ile İslam dünyasında kabul gören çalışmalar önemli yer tutmaktadır. İstanbul Haseki Dinî Yüksek İhtisas Merkezi'nde uygulanan eğitim programlarını oluşturan alanlar hazırlık eğitimi ve ihtisas eğitimi olarak yapılandırılmıştır.
Hazırlık alanı, dilbilgisi, okuma-anlama, sözlü-yazılı anlatım ve çeviri derslerinden oluşmaktadır. Genel anlamda bu alanlarla ilgili esas alınan temel kaynaklardan klasik ve modern Arapça metinleri okutulmaktadır. Sözlü anlatımda kursiyerlerin Arapça mükâlemesinin geliştirilmesi üzerinde yoğun bir şekilde durulmaktadır. Hazırlık bölümünde dokuz ay süreyle Arapça dil eğitimi yapılmakta ve toplam 1080 saat ders verilmektedir.
İhtisas bölümünde ise yirmi dört ay süreyle; Kur'an-ı Kerim, tefsir, hadis, fıkıh, İslam düşüncesi alanlarında eğitim yapılmakta ve toplam 2880 saat ders bulunmaktadır. İhtisas kurslarında toplamda otuz üç ay süreyle 3960 saat ders verilmektedir. İhtisas eğitimi zamanla uluslararası bir boyut kazanmıştır. "Uluslararası İlahiyat Projesi" mezunu, soydaş ve akraba topluluklardan dinî yüksek öğrenim mezunu olan pek çok öğrenci programa dahil edilmiştir.
İhtisas kursiyerlerinin her dönemin sonunda yapılan sınavlarda başarılı olmaları gerekmektedir. Arapça hazırlık bölümü ve ihtisas kursu bitirme sınavları Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından sözlü olarak yapılmaktadır. İhtisas kursu bitirme sınavı aynı zamanda vaizlik giriş sınavı olarak kabul edilmektedir. Böylece giriş sınavında başarılı olan kursiyerler vaiz olarak görevlerine devam etmektedirler.
Ayrıca ihtisas kursiyerleri metin inşa etme becerilerini geliştirmek amacıyla alanında uzman eğitim görevlilerinin danışmanlığında dinî bir konu, tahkik, önemli bir şahsiyet veya olgu tasviri ile ilgili bilimsel araştırma yöntem ve tekniklerine uygun, akademik etik kuralları çerçevesinde bitirme tezi hazırlamaktadırlar.
Yarım asra yaklaşan din eğitimi faaliyeti ile toplumda saygın bir konuma ulaşan "ihtisas eğitimi" sayesinde bugüne kadar birçok talebe yetiştirilmiştir. 1976-2021 yılları arasında ihtisas kursundan 3826 personel ve 253 yabancı uyruklu kursiyer mezun olmuştur. Dinî yüksek ihtisas merkezlerinde kadın kursiyerlerin de eğitim görmesi teşvik edilmekte, İstanbul Haseki ve Ankara Dinî Yüksek İhtisas Eğitim merkezlerinde eğitime alınmaktadırlar.
