Günümüzde eğitim süreçlerini geliştirmeye yönelik bilimsel çalışmalar yapılmakta ve bu doğrultuda uzun soluklu politikalar hazırlanmaktadır. Eğitim süreçlerinin etkililiğini arttırmak amacıyla çeşitli değerlendirme yöntemleri kullanılmaktadır. Bu yöntemler arasında standart testler, öğretmen yapımı sınavlar, rubrikler ve dönem sonu ödevleri gibi çeşitli değerlendirme teknikleri ön plana çıkmaktadır. Değerlendirme, öğretme ve öğrenmeyi izleme, sorumluluk ve iyileştirme gibi çeşitli işlevler sağladığı için eğitim bağlamında evrensel bir yöntem olarak kabul edilmektedir. Değerlendirme teknikleri genellikle öğrencilerin belirli özellikleri hakkında bilgi edinebilmek için farklı zamanlarda kullanılabilmektedir. Sınav değerlendirmesi öğrencilerin ders geçip geçmediğini belirlemenin yanı sıra akademik alanlarındaki güçlü ve zayıf yönlerini de belirlemektedir. Bununla birlikte değerlendirme tekniklerinin müfredatta yer alan konulara yönelik hatırlama ve uygulama becerilerini geliştirdiği de ifade edilmektedir.

Öğretim yönteminin etkililiğini ve öğrencilerin öğrenme düzeyini ölçmek amacıyla daha çok final veya bitirme sınavları tercih edilmektedir. Bitirme sınavları, eğitim sistemi içerisinde birçok öğrencinin yılda birkaç defa karşı karşıya kaldığı zahmetli bir süreç olarak görülmektedir. Bu süreç hem sınav uygulayıcıları hem de öğrencilerin notlarını yükseltmeleri için son fırsat olması bakımından oldukça stresli geçmektedir.

Bitirme sınavları akademik açıdan öğrencileri zorlayabileceği gibi psikolojik olarak da zorlayabilir. Bitirme sınavları zamanında performans beklentileri arttıkça öğrencilerin kaygılarının da arttığı, yine bitirme sınavlarının olduğu günlerde sınav olmayan günlere göre gece uykularının azaldığı ve gündüz uykularının bir miktar arttığı belirlenmiştir. Öte yandan Moneta-Marcantonio ve Rost (2007) tarafından yapılan araştırma ise sınav zamanlarında stresle başa çıkma açısından öğrencilerin zorlandıkları sonucunu ortaya koymaktadır. Simülasyon oyunları (Whiteley-Faria, 1989) ve bitirme sınavı öncesi gerçekleştirilen pratik hazırlık sınavları uygulamaları (Balch, 1998) bitirme sınavlarında öğrencilerin daha yüksek düzeyde motive olmalarına destek olmaktadır.

Her eğitim düzeyi için bitirme sınavları söz konusu olabilir. Ancak Türkiye'de bitirme sınavlarının tarihi incelendiğinde bu sınavların ilk olarak eğitim kademeleri arasındaki geçişlerde ortaya çıktığını söylemek mümkündür. Cumhuriyet'in ilk zamanlarında liseyi bitiren bireyler "lise olgunluk" sınavına girerek lise diplomasını almaya hak kazanıyorlardı. O zamanlarda liseden mezun olan kişi sayısının az olması sebebiyle üniversiteler kendilerine başvuran ve lise olgunluk olarak adlandırılan bitirme sınavında başarılı olan her bireyi sınav yapmadan kabul ediyordu. 1936 ile 1954 yılları arasında ise ikili sınav sistemine geçilmiş ve liseden mezun olmak için "lise olgunluk" sınavının yanı sıra üniversitelere başvuru hakkını elde edebilmek için "devlet olgunluk" sınavı yapılmıştır. Ayrıca o zamanlarda liselerin az sayıda olması sebebiyle 1950'li yıllardan itibaren kademeler arası geçişlerde sınav faktörü etkin hale gelmiş ve kademeler sonunda bitirme sınavları yapılmaya başlanmıştır.

1936 yılından 1954'e kadar, lise bitirme sınavlarında başarılı olanlar lise olgunluk sınavlarına girme hakkı elde ettiler. Bir üniversiteye yerleştirilme olgunluk sınavlarında başarılı olmaya bağlıydı. Bu sınavda başarılı olmak sınava girmeden üniversiteye alınmak için yeterli idi. Sınav soruları Millî Eğitim Bakanlığı uzmanlarınca edebiyat ve fen alanları için ayrı ayrı hazırlanıyor, okullara cevap anahtarları gönderiliyor ve liselerde teşkil edilen heyetlerce değerlendiriliyordu. 1955 senesini takiben 1968'e kadar bu iki sınav (bitirme ve olgunluk) tek sınav olarak birleştirildi. Aynı şekilde Millî Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanıp puanlanan bu sınavın bütün hizmetleri ilk üç yılın ardından doğrudan okullara bırakıldı (Özgüven, 1972). Ortaöğretim kademesine geçişte ise daha sonra adı Anadolu liseleri olarak değişecek olan maarif kolejlerine yerleşebilmek için 1955 yılında ilk defa bitirme sınavları yapılmıştır ki bu okullar öğrencilerini sınavla seçen ilk eğitim kurumlarıdır. İlerleyen yıllarda Türkiye'de yer alan liselerin sayısının giderek artması ve bu liseler arasındaki eğitim kalitesinin farklılıklar göstermesi liselere alınacak öğrencilerin ortaöğretim sonunda bitirme sınavı ile belirlenmesi ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Bu yıllardan itibaren liselere ve üniversitelere geçişte farklı adlandırmalarla çeşitli sınav sistemlerinin uygulandığı birçok sınav yapılmıştır. Ortaöğretim Kurumları Seçme ve Yerleştirme Sınavı (OKS), Seviye Belirleme Sınavı (SBS), Temel Eğitimden Ortaöğretime Geçiş Sınavı (TEOG) ve Liselere Giriş Sınavı (LGS) bunlardan bazılarıdır (bk. Lise Giriş Sınavları).

Bitirme sınavları ifadesi aynı zamanda "dışarıdan bitirme sınavları" olarak ifade edilen bir sınav uygulamasını da gündeme getirmektedir. Bu sınavlar gerekli şartları taşımak şartıyla belirli bir düzeyde eğitimi tamamlamak isteyenler için okul eğitiminden geçmeden haricen açılan sınavlardır. Belirli bir mevzuat çerçevesinde yönetmelik hükümlerince düzenlenen bu sınavlardan başarılı olanlar ilgili kademeden mezun olmuş sayılmaktadır.

Yükseköğretim kurumlarında doğrudan bitirme sınavları bulunmamaktadır. Öğrenciler müfredatlarındaki dersler ile toplam kredi yükünü tamamlayıp, 4.00 üzerinden 2.00 ve üzeri ortalama elde ettikleri takdirde mezun olmaya hak kazanmış olurlar. Ortalama koşuluna ek olarak farklı fakültelerde zorunlu staj uygulamaları ve bitirme projesi hazırlama kriterleri mevcuttur (bk. Yükseköğretim). Lisansüstü eğitim bağlamında ilgili dersleri tamamlayan öğrencilerin; tezsiz yüksek lisans programlarında bitirme projesi, tezli yüksek lisans programlarında yüksek lisans tezi ve doktora programlarında yeterlilik sınavının ardından doktora tezi hazırlama ve sunma zorunluluğu bulunmaktadır.