Türk Medeni Kanunu'nda Değişiklik Yapan 903 Sayılı Yasa'ya göre kurulmuş bir özel hukuk tüzel kişisi olan Türkiye Diyanet Vakfı, 13 Mart 1975 tarihinde Diyanet İşleri Başkanı Lütfi Doğan, Diyanet İşleri başkan yardımcıları Tayyar Altıkulaç ve Yakup Üstün ile Özlük İşleri Müdürü Ahmet Uzunoğlu tarafından kuruldu. 20 Aralık 1977 tarih ve 7/14422 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile de bu vakfa vergi muafiyeti tanındı.
Türkiye Diyanet Vakfı'nın organları şunlardır: Genel Kurul, Mütevelli Heyeti, Denetleme Kurulu, Genel Müdürlük, Dış İlişkiler ve Bağlı Kuruluşlar Koordinatörlüğü. Vakfın en üst organı genel kuruldur. Dokuz kişiden oluşan mütevelli heyeti genel kurul üyeleri içinden iki yıl için seçilir; ancak bunların en az üçünün Diyanet İşleri teşkilatında görevli olmaması gerekmektedir. Heyetin tabii başkanı Diyanet İşleri başkanıdır.
Türkiye Diyanet Vakfı vakıf senedinde vakfın amacının öncelikle Diyanet İşleri Başkanlığı'nın hizmetlerini desteklemek, sonra da toplum için faydalı diğer sosyal hizmetleri yerine getirmek olduğu belirtilmiştir. Başkanlık bu çerçevede bazı hizmetleri vakfın maddi desteği ile yürüttüğü gibi cami, Kur'an kursu, eğitim merkezi, müftülük hizmet binası, lojman vb. ihtiyaçlarını da büyük ölçüde vakıf eliyle karşılamaktadır.
Araştırma merkezleri kurmak, İslamî ilimler ve İslam sanatı konularında neşriyat yapmak, Türkiye dışındaki Türkler'in dinî ve kültürel hayatları ile ilgilenmek, yoksullara, düşkünlere ve hastalara yardım etmek, öğrenim bursları vermek, öğrenci yurtları açmak gibi faaliyetler senette öngörülen diğer hizmetlerdir.
Türkiye Diyanet Vakfı, günümüzde Türkiye'de 1000'i aşkın şubesi ve dünyanın 149 ülkesinde eğitimden kültüre, sosyal ve hayrî hizmetlerden dinî hizmetleri destekleme ve uluslararası yardım faaliyetlerine kadar geniş bir alanda çalışmalar yapan büyük bir sivil toplum hareketi haline gelmiştir. Vakıf, yapımına 1967 yılında başlanan Ankara Kocatepe Camii'nin yapımının tamamlanması dahil bugüne kadar Türkiye'de 3817 cami, 2866 Kur'an kursu, 25 ülkede ise 100'ün üzerinde cami ve eğitim binası yapmıştır. Dünyanın farklı coğrafyalarında ramazan ayında kurduğu iftar sofraları ve Kurban Bayramı'nda düzenlediği vekâletle kurban kesim organizasyonlarıyla milyonlarca yardıma muhtaç insana Türkiye'nin yardım elini uzatmaktadır.
İstanbul'da 29 Mayıs Üniversitesi'nin kurucu vakfı Türkiye Diyanet Vakfı'dır. Ayrıca İzmir'de ve Ankara'da 29 Mayıs okulları vakfa bağlı faaliyet gösteren eğitim kurumlarındandır. Eğitim faaliyetlerinin koordinasyonunun sağlanması maksadıyla ikisi İstanbul'da olmak üzere Ankara, Konya, Kayseri ve Bursa'da altı eğitim koordinatörlüğü bulunmaktadır. Öğrencilerin barınma ihtiyaçlarını karşılamak maksadıyla yirmi dokuz il ve dört ilçede elli üç yükseköğrenim öğrenci yurduyla bu alanda da öncü kurumlardandır. Vakıf bugüne kadar yurt içinde ve yurt dışında 46.320 öğrenciye eğitim imkânı sunmuştur.
Vakıf, öğrencilerin eğitimine her yönden destek olmak amacıyla "Uluslararası Anadolu İmam-Hatip Lisesi Programı, Hafızlık Proje Okulları Burs Programı, Uluslararası Kur'an Kursu Programı, Uluslararası İlahiyat Programı, İlahiyat Akademi Programı, Özel Destek Akademi Programı, Lisansüstü İlahiyat Akademi Burs Programı, Uluslararası İlahiyat Lisansüstü Programı gibi burs ve eğitim programlarını hayata geçirmiştir.
Başta Millî Eğitim Bakanlığı olmak üzere birçok kurumla iş birliği içerisinde faaliyetlerini devam ettiren Türkiye Diyanet Vakfı, mülkiyetindeki altmış dört binayı İmam-Hatip Lisesi olarak kullanılmak üzere Millî Eğitim Bakanlığı'na tahsis etmiştir.
İlmî çalışmalar konusunda yapmış olduğu yayınlarla öncü bir kurum olan Türkiye Diyanet Vakfı, İslam'ın din, kültür ve tarihini bir bütün olarak ele alan İslam Ansiklopedisi yayımlamak amacıyla 1983 yılında İstanbul'da İslam Ansiklopedisi Genel Müdürlüğü'nü kurmuş, beş yıllık bir hazırlık çalışmasından sonra 1988'de ansiklopedinin neşrine başlanmış ve 2014 yılında ekleriyle beraber kırk altı cilt olarak tamamlanmıştır (bk. TDV Diyanet İslam Ansiklopedisi). Ayrıca ilmî araştırmalar yapmak, çalışmalarını özellikle İslamî ilimler alanında yoğunlaştırarak telif, tercüme eserler yayımlamak, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nin yayımını sürdürmek; konferans, seminer vb. ilmî toplantılar düzenlemek, başka kurumlarca düzenlenen ilmî toplantılara temsilci göndermek; araştırmacı yetiştirmek ve bu maksatla gerekli programları hazırlayıp uygulamak; vakıf adına lisansüstü öğrenim yapacak kişileri seçmek, yüksek lisans ve doktora konularını tespit edip çalışmalarını takip etmek; araştırma kütüphanesi ve dokümantasyon merkezi kurmak; ilmî-dinî konularda kamuoyunu aydınlatacak yazılar yayımlamak gibi konularla ilgili İstanbul'da İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM) kurulmuştur. İSAM kurulduğu günden itibaren yaptığı çalışmalar, neşrettiği eserler ve düzenlediği bilimsel toplantı, kongre ve konferanslar yanında oluşturduğu zengin nitelikli kütüphane ile bu kütüphane bünyesinde araştırmacılara sağladığı imkânlarla Türkiye'nin en seçkin kurumlarından biri olmuş, ilim ve kültür hayatına ciddi katkılar sağlamıştır ve sağlamaya da devam etmektedir (bk. İslam Araştırmaları Merkezi).
