Osmanlı Devleti'nde I. Abdülhamid devrinde başlayan modern mekteplerin açılışı, II. Mahmud ve Tanzimat döneminde hızlanmış, yaygınlaşmış ve çeşitlenmiştir. Geleneksel eğitim sisteminin karşısında oluşan bu yeni kamusal eğitim sistemini kuşatıcı bir hukukî düzenleme ancak 1869 yılında yapılabilmiştir. Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi'nin (1869) ilanına kadar, Osmanlı Devleti'nde çeşitli eğitim reformları uygulanmıştır (bk. Reform). Bunlar; askerî ve mülkiye okullarının kurulması, eğitimle ilgili meclislerin ve Maârif-i Umûmiye Nezareti'nin (1857) kurulması, zorunlu eğitim girişimleri, müfettişlerin gönderilmesi, müslümanlar ve gayrimüslimlerin karma eğitimi, öğrencilerin Avrupa'ya gönderilmesi gibi uygulamalardır. Bu girişimler, zamanın şartlarına ve ihtiyaçlarına göre yapıldığı için başlarda sistematik bir şekilde olmasa da daha sonralarda Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi ile gayrimüslimlerin ve yabancıların mekteplerini de içine alacak şekilde tek bir kanun içinde toparlanmıştır. Ancak askerî okullar ve medreseler bu yeni düzenlemenin içinde yer almamıştır.
Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi'nin taslağı, Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye'nin (1838) yerine kurulan Şûrâ-yı Devlet'in Maarif Dairesi (yaklaşık Mart 1868) tarafından oluşturulmuştur. Dairenin müdürü, uzun yıllar maarif yönetiminde bulunan Seyyid Ahmed Kemal Efendi (1808-1888) idi. Üyeler, yüksek rütbeli ulema olarak Seyyid Mehmed Said Zîvel Bey (?-1873) ve Hacı Mehmed Emin Efendi (?-1879), Rum temsilci Logofet Aristarhi İstavraki Bey (1836-1925), Bulgar temsilci Hacı İvanço Efendi (1825 [?]-78), Ermeni temsilci Dadian Artin Efendi (1830-1901), Mûsevî temsilci Avram Mordehay Efendi (?-?). Kâtipler ise Sâdullah Bey (1838-1891), Sermed Efendi (1832-1888) ve Recâizâde Ekrem Bey'den (1847-1914) oluşuyordu. Ayrıca Tuna vilayetinde eğitim reformunu ilerleten ve devamında da Şûrâ-yı Devlet başkanı olan Midhat Paşa (1822-84), Maârif-i Umûmiye Nazırı Mehmed Esad Saffet Paşa (1815-83), Mekâtib-i Askeriye Nazırı Saffet Paşa ([?]-1895) ve Mekteb-i Tıbbiye Müdürü Mehmed Sâlih Efendi de (1817-95) bu çalışmalara katıldılar. Böylece Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi'nin müzakeresine, ilmiye, kalemiye ve seyfiyeden üst düzey yetkililer ve gayrimüslim temsilciler de katılmış oldu. Gayrimüslim temsilcilerin bu katılımı, Islahat Fermanı ile (1856) gayrimüslimlerin haklarının genişletilmesinin bir sonucu idi, ayrıca bu katılım devletin gayrimüslim okullarını denetlemesine de bir vesile olmuştur.
Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi'nin taslağı, yukarıda adı geçen üyelerden Dadian Artin Efendi ve Sâdullah Bey tarafından hazırlanıp Maarif Dairesi'nde haftada bir veya iki defa olmak üzere tartışılmıştır. Müzakereler, Aralık 1868 tarihinde sona ermiş ve toplantı tutanağı (mazbata) oluşturulmuştur. Toplantı tutanağında Logofet Aristarhi İstavraki Bey'in taslağı kabul ettiğine dair herhangi bir mühür veya imzası bulunmamaktadır. Kendisi müzakerelere katıldığı halde sanki katılmamış gibi toplantı tutanağı düzenlenmiştir. Avram Mordehay Efendi, müzakereler sırasında "yetersizlik" gerekçesiyle görevinden alınmıştır.
Bu nizamnamenin taslağı ve mazbatası, Şûrâ-yı Devlet Hey'et-i Umûmiyesi'nde kabul edilerek yeni bir mazbata oluşturulmuştur (Haziran 1869). Daha sonra Meclis-i Mahsûs'tan da geçerek Sultan Abdülaziz tarafından, 18 Haziran 1869 tarihinde kabul edilmiş ve Takvîm-i Vekâyi'de yayımlanmıştır (Ağustos 1869).
Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi'nin, beş bab ve 198 maddeden oluştuğu görülür. Beş bab sırasıyla okul sistemi (md. 1-130), maarifin yönetimi (md. 131-152), diploma sistemi (md. 153-177), muallimlerin ataması (md. 178-191) ve maarifin finansmanıdır (md. 192-198). Nizamnamenin içeriğinde çeşitli hükümler mevcut olup, bu hükümlerin bazı özelliklerine metinde değinilmektedir.
Osmanlı Devleti'nde mektepler iki kategoriye ayrılmıştı: Birinci kategoride devlet tarafından denetlenen ve yönetilen "mekâtib-i umûmiye" bulunmaktaydı. İkinci kategori ise cemaatler veya Osmanlı Devleti tebaası ile ecnebî devlet tebaasına mensup kişiler tarafından kurulan, yönetilen ve devlet tarafından denetlenen "mekâtib-i husûsiye"den oluşmaktaydı (md. 1,129). Askerî okullar ve medreseler Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi'nin kapsamı haricinde bırakıldı. Mekâtib-i umûmiye, erkek ve kız çocuklar için ayrı bir sistem olarak kabul edildi. Kızların mektebe başlama yaşı, erkeklerden bir yaş evvel, altı yaş (md. 9) olarak belirlendi.
Dönemin Osmanlı maarif sistemine göre mekâtib-i umûmiye; ilköğretim (mekâtib-i sıbyâniye), ortaöğretim (mekâtib-i rüştiye) ve yükseköğretim (Dârülfünun) olmak üzere üç kademeden oluşmaktaydı. Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi'nde de üç kademeli eğitim sistemine dair hükümler bulunmaktaydı (ilköğretim: mekâtib-i sıbyâniye, mekâtib-i rüştiye; ortaöğretim: mekâtib-i i'dâdiye, mekâtib-i sultâniye; yükseköğretim: Dârülmuallimîn, Dârülmuallimât, Dârülfünun, fünûn ve sanâyi-i muhtelife mektepleri) (md. 2,51). Nizamnamede her mektebin kuruluş şartları, eğitim süreleri, dersleri, giderlerinin kim tarafından karşılanacağı, öğrenim harçları, öğretmen atamaları ve öğretmenlerin maaşları ve izinleri gibi konular ayrıntılı bir şekilde düzenlenmişti. Nizamname metninin yaklaşık dörtte birini oluşturan elli maddesinde Dârülfünun hakkında hükümler yer almış olup, Dârülfünun'un tekrar açılması planlanmıştı (md. 79-128) (bk. Dârülfünun). 1868'de açılan Dârülmuallimîn-i Sıbyân'ın da Dârülmuallimîn'in nezaretinde olmasına karar verilmişti (md. 66).
Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi'nin müzakere toplantılarına gayrimüslim temsilciler de katıldığı için olmalı ki gayrimüslimlere ait mektepler hakkında hükümler nizamnamede yer aldı. Din derslerinin, her dinin ruhanî lideri tarafından belirlenmesi ve din dersleri haricindeki derslerin öğrencilerin kendi ana dillerinde öğretilmesi kararlaştırıldı (md. 6, 23, 29, 54, 69, 70). Orta ve yükseköğretimde müslüman ve gayrimüslim öğrencilerin birlikte karma eğitim alması düzenlendi. Ancak erkek mekteplerinde Dârülmuallimîn'in rüştiye şubesi ve kız mekteplerinde Dârülmuallimât ise bu düzenlemeden hariç bırakıldı (md. 33, 42, 53, 68, 88).
Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi'nde ilköğretimin, Osmanlı Devleti'nin her yerinde cinsiyet, din ve mezhep gözetmeksizin zorunlu olarak uygulanmasına kararlaştırıldı (md. 8). Zorunlu eğitimin ihlali halinde kademeli bir şekilde; öncelikle çocuklarını mektebe göndermeleri için anne ve babaya baskı uygulanması, aksi takdirde idarî para cezası verilmesi ve son olarak çocukların cebren mektebe gönderilmesi düzenlendi (md. 11,12). Fakat zorunlu eğitimin muafiyet nedenleri olarak hastalık, iş ve evde eğitim gibi haller gösterilmiştir (md.13).
Bu nizamname ile getirilen en önemli yeniliklerden biri maarifin idaresine dair Maârif-i Umûmiye Nezareti'ne bağlı Meclis-i Kebîr-i Maârif'in kurulmasına karar verilmiş olmasıdır (md. 131). Meclis-i Kebîr-i Maârif'in iki daireden oluşması öngörülmüştür. Birinci daire, Dâire-yi İlmiye, ders kitapları ve diğer kitapların yazılması ve tercüme edilmesi gibi işlerden sorumlu olacaktı. Diğer daire olan Dâire-yi İdâre ise, Osmanlı Devleti'nin her vilayetinde mektep ve matbaalardaki işleri teftiş etmekle yükümlü olacaktı (md. 131-142). Ayrıca her vilayette vilayet maarif meclislerinin kurulması, vilayet ve sancaklara muhakkık ve müfettiş gönderilmesi ve vilayetlerdeki mektep ve matbaaların teftiş edilmesi kararlaştırıldı (md. 143-152). Vilayet maarif meclislerindeki muavin, muhakkik ve müfettişlerin sayısının müslüman ve gayrimüslimlerde eşit olması hükme bağlandı (md. 143).
Her sınıfın (md. 154) ve mektebin bitiminde imtihan (md. 155) yapılması düzenlendi. Ayrıca mülazemet ruûsü (md. 158-163), mezuniyet ruûsü (md. 164-167) ve müntehîlik ruûsü olmak üzere üç ruûs belirlendi (md. 168-170). Mekâtib-i husûsiyenin kuruluşu ve yönetimi için mülazemet ruûsü gerekmekteydi (md. 162). Bu sebeple mülazemet ruûsünü vermek vasıtasıyla cemaatler ve Osmanlı Devleti tebaası ile ecnebî devlet tebaası tarafından yönetilen mekâtib-i husûsiyenin denetimi mümkün olmuştur.
Nizamnameye göre, mekâtib-i umûmiyede görev alacak muallimlerin Osmanlı Devleti tebaasından olması gerekiyordu. Ayrıca sıbyan mektebi muallimlerinin Dârülmuallimîn-i Sıbyân'dan şehadetname almaları veya sınavı geçmeleri şarttı (md. 178). Onlar, medrese talebeleri gibi zorunlu askerlik sınavlarına tâbi tutulmuş, ancak yeterlilik gösterdikleri takdirde muaf sayılmışlardır (md. 179). Eğitim yönetimi için gereken gelirlerin devlet, ahali, vakıf, bağış, öğrenim ücreti ve cezalardan karşılanması şart koşulmuştur (md.192). Bilhassa ilköğretim okullarının masraflarının cemaat tarafından karşılanacağı açıkça ifade edilmiştir (md. 198).
Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi maarif alanındaki reformları bir araya getirmiş ve Osmanlı Devleti'ndeki (modern) mektep eğitimi sistematik halde düzenlenmiştir. Maârf-i Umûmiye Nizamnamesi, geçmiş eğitim reformlarının bir sonucu olup aynı zamanda devamındaki adımlarının da yasal temelini oluşturmuştur. Dârülmuallimât, Meclis-i Kebîr-i Maârif gibi kuruluşlar fiilen tesis edilmiş ve zorunlu eğitim düzenlenmiştir. Nizamnamenin maddelerinden Dârülfünun ile ilgili olanlar, Dârülfünun Nizamnamesi ile (1900) aynı şekilde ilköğretim ile ilgili kısımlar ise, Tedrîsât-ı İbtidâiye Kanûn-ı Muvakkati'nin (1913) kabulüyle değiştirilmiştir. Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi, sadece Osmanlı veya Türk eğitim tarihini değil, Osmanlı Devleti'nden bağımsızlığını ilan eden ülkelerin eğitim tarihinde de dönüm noktası olmuştur.
