A

SPOR EĞİTİMİ

Fizikî eğitim yapmak için tasarlanmış eğitim.

  • SPOR EĞİTİMİ
    • Burhanettin HACICAFEROĞLU
    • Web Sitesi: Türk Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 19.04.2026
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/spor-egitimi
    • ISBN ve DOI Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    SPOR EĞİTİMİ
SPOR EĞİTİMİ

Fizikî eğitim yapmak için tasarlanmış eğitim.

  • SPOR EĞİTİMİ
    • Burhanettin HACICAFEROĞLU
    • Web Sitesi: Türk Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 19.04.2026
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/spor-egitimi
    • ISBN ve DOI Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    SPOR EĞİTİMİ

Beden eğitimi; oyun ve jimnastik gibi bütün eğitici ve fizikî etkinlikleri kapsayan genel bir kavram ve fizikî etkinlikler içerisinde gerçekleşen bir eğitim yöntemidir. Ayrıca ruhsal ve zihinsel niteliklerin genetik kapasitesini elde etmek için rekabetsiz gerçekleştirilen etkinlikler bütünü olarak da tanımlanmaktadır.

Osmanlı Devleti'nde geleneksel formlarda gerçekleştirilen spor eğitiminde Tanzimat sonrasında daha Batı yanlısı bir yaklaşım sergilenmeye başlanmıştır. Osmanlı Devleti'nin kuruluşu ve gelişim sürecinde beden eğitimi faaliyetleri genellikle dağcılık, kılıç sporları, avcılığın yanı sıra güreş ve ok atma sporları, spor örgütlerinin kurallarıyla yapılan spor faaliyetleri olarak görülmektedir. Bu spor dalları daha önceleri sadece askerliğe hazırlık talimleri halindeyken, kurumsallaşan devlet yapısı sayesinde medrese ve enderun mekteplerine de girdiği görülmüştür. Bu okullarda verilen beden eğitimi ve spor geçmişte olduğu gibi savaş eğitimi amacıyla uygulanmış ve teşkilatlandırılmıştır. Bundan dolayı beden eğitimi ve sporun, eğitim kurumlarında genellikle ders olarak değil talim olarak yer aldığı ifade edilebilir.

XIX. yüzyıldan itibaren Avrupa devletlerinde değişen eğitim anlayışının etkisiyle Osmanlı'da gerçekleştirilen uygulamaların önemli bir alanı da eğitim olmuştur. Osmanlı'da "modern" sporlar 1870 yılından itibaren kendini göstermeye başlamıştır. Tanzimat döneminde de var olan fakat eskisi gibi aktif olmayan geleneksel kurumlar, jimnastikhaneler, kulüpler ve bu kulüplerin bir araya gelerek oluşturdukları gönüllü birlikler yine devam etmiştir. Modern sporların Osmanlılar'a ilk girişi eğitim kurumları vasıtasıyla olmuştur. Avrupa'da daha çok kullanılan jimnastik spor dalının başlangıçta askerî talim, sonrasında okul müfredatında beden eğitimi kapsamında kullanılması, jimnastik dersinin 1863'te Harbiye Mektebi ile Mekteb-i Sultânî'nin (Galatasaray Lisesi) müfredatına girmesi bir örnektir. 1869 yılında yayımlanan Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi ile eğitim alanında köklü değişimler olmuş beden eğitimi dersleri, 1869'da rüştiyeler, 1870'te Mekteb-i Tıbbiye, 1873'te Darüşşafaka, 1877'de idâdîler, 1884'te Bahriye mektepleri, 1895'te Dârülmuallimât ders müfredatında yer alarak bütün öğrencilere yönelik jimnastik dersi adı altında yürütülmüştür. II. Meşrutiyet'in ilan edilmesinden sonra 1909 yılında cemiyetler kanununun çıkmasıyla Türk gençlerine kulüp kurma serbestliğinin gelmesi, Türk spor tarihinde Türk gençlerinin spor yapmaya özendirilmesi açısından önemlidir. II. Meşrutiyet döneminden günümüze kadar, beden eğitimi ve sporun bir program çerçevesinde ele alındığı ve sadece okullarda sınırlı kalmayıp, gündelik yaşam davranışları arasına da girmeye başlandığı söylenebilir. Özellikle beden eğitimi ve spor dersleri Fransız etkisiyle "Jahn-Amoros jimnastiği" kapsamında uygulanmış, derslerin eğitimini sağlayacak öğretmen ihtiyacı yabancı beden eğitimi öğretmenleriyle karşılanmıştır Benzer biçimde, diğer okullarda da özel bir eğitim almayan ancak jimnastikte başarılı olanların zamanla beden eğitimi öğretmenliği ve/veya antrenörlük yapmaya başladıkları görülmüştür. II. Meşrutiyet dönemindeki beden eğitimi ve spor müfredatı için tecrübeli ve/veya nitelikli öğretmen yetiştirebilmesi amacıyla açılan öğretmen okullarına az sayıda öğrenci alınmış ve bu öğrencilerin okula girişleri de sınavla gerçekleştirilmiştir. Söz konusu okulun eğitim öğretim süresi üç yıl olarak belirlenmiştir. Eğitim öğretim süreçleri kapsamında öğrencilere maaş (burs) ödenmiştir. Öğretim ve sınavlar ciddiyetle yapılarak, başarısız olanların okul ile ilişiği kesilmiştir. Ayrıca çalışkan öğrencilere okulu üç yıldan daha önce (yine sınavla) bitirme yolunun da açıldığı görülmüştür. Mezunların göreve atanmalarında mezuniyet başarı dereceleri ve sıraları göz önünde tutulmuştur. Boşalan bir rüştiye öğretmenliğini kabul etmeyen mezunun elinden diplomasının alınması ve kendisine bir daha öğretmenlik veya eğitimde bir görev verilmemesi kararlarının alındığı da görülmektedir. Bu kurallar çerçevesinde yetiştirilen ilk Türk beden eğitimi öğretmenleri Mekteb-i Sultânî'de hem öğrenci hem de öğretmen olarak yer almış olan Ali Faik Üstünidman ve Selim Sırrı Tarcan, Türk spor tarihinde önemli bir yer edinmişlerdir.

1922 yılında kurulan ve bir süre devam eden Türkiye İdman Cemiyeti İttifakı önemlidir. Cumhuriyet'in kurulmasıyla spor eğitimi de yeni kurumlarla devam ettirilir. Söz gelimi Çapa Kız Öğretmen Okulu'nda dört dönem spor kursları açılır. Bu kurslarda tıbbî cimnastik ve masaj, oyun, beden eğitimi nazariyat ve tatbikatı, spor gibi derslerle eğitim verilir. 1932'de Gazi Orta Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü bünyesinde eğitim öğretim süresi önce üç sonra iki yıllık olan Beden Terbiyesi Bölümü açılır. Önceleri öğretmen okullarından mezun olan erkek öğrencilerin, 1937'den itibaren de kız öğrencilerin alındığı bu bölüm 1935 yılında ilk mezunlarını verir. 1944-1945 eğitim öğretim yılında Edirne'de, 1947-1948 eğitim öğretim yılında Çapa Eğitim Enstitüsü'nde, 1967-1968 eğitim öğretim yılında da İstanbul Eğitim Enstitüsü'nde (Fikirtepe) beden eğitimi öğretmeni yetiştirilmesi için bir "Beden Eğitimi Öğretmen Okulu" açılacaktır.

1936-1938 yılları arası Türk Spor Kurumu, 1938-1986 yılları arasında da Beden Terbiyesi Genel Müdürlüğü olarak spor eğitimine katkı sağlamıştır. Beden Terbiyesi Genel Müdürlüğü kendi içerisinde bazı birleşmelerle yoluna devam etmiştir. Bu birleşmelerle 1938 yılında başbakanlığa, 1942'de Millî Eğitim Bakanlığı'na, 1960'ta başbakanlığa, 1970'te Gençlik ve Spor Bakanlığı'na, 1983'te Millî Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı'na, 1986'da Beden Terbiyesi ve Spor Genel Müdürlüğü ve 1986-2011 tarihleri arasında başbakanlığa bağlı genel müdürlük olarak hayatına devam etmiştir. 2011 yılında yeniden Gençlik ve Spor Bakanlığı'na bağlanan Spor Genel Müdürlüğü Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne göre Spor Hizmetleri Genel Müdürlüğü olarak spor eğitimi ve süreçlerini uygulamaya devam etmektedir.

Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen birçok yeniliğin yanında sportif amaçlı ve geniş halk kitlesinin katılımını sağlayacak spor tesislerinin yapıldığı da görülmektedir. Zaman içerisinde bu yapılar hem mevcut nüfusun kullanımı için yeterliliğini yitirme hem de zamanın getirdiği yıpranma ile kullanılamaz hale gelince son yıllarda mevcut olan birçok spor tesisinin yenilenmesine karar verilmiş ve bilimsel yaklaşımlarla kullanılabilir spor tesisleri yaptırılmıştır. Ayrıca spor teşkilatının yenilendiği ve daha kurumsal bir yapıya dönüştürüldüğü de görülmektedir. Bu yeni yaklaşımlar sayesinde özellikle Türk spor federasyonlarının desteklenmesiyle mevcut spor dallarının antrenman programları daha bilimsel hale getirilmiştir. Yeni spor politikaları ile çok amaçlı spor salonları, olimpik yüzme havuzları, tenis kortları, kış ve yaz sporları için gerekli spor tesisleri gibi geniş kapsamlı ve modern spor tesisleri yaygınlaştırılmıştır.

Yine bu çerçevede spor politikalarında spor gençliğinin desteklenmesi ve gelişimlerinin sağlanmasını amaçlayan çeşitli uygulamaların hayata geçirildiği de gözlenmektedir. Türkiye Olimpiyat Hazırlama Merkezi (TOHM), Sporcu Eğitim Merkezi (SEM) ve kamp eğitim merkezlerinin açılması bunlardan bazılarıdır. Bu uygulamaların yanı sıra Gençlik ve Spor Bakanlığı'nca rekreatif amaçlı uygulamalar da yapılmaktadır. Yenilenen ve yapımı gerçekleştirilen spor tesisleri neticesinde ulusal çapta gerçekleştirilen birçok spor organizasyonunun yanında uluslararası düzeyde birçok spor organizasyonu Türkiye'de yapılmıştır. 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası, 2013 Dünya Okçuluk Şampiyonası, 2021 Avrupa Paralimpik Tekvando Şampiyonası, 2021 İslamî Dayanışma Oyunları, 2022 Avrupa Karate Şampiyonası, 2022 Dünya Kadınlar Boks Şampiyonası bunlardan bazılarıdır.

Beden eğitimine yönelik olarak ele alınması gereken hususlardan biri de beden eğitimi dersleri ve onların öğretim programlarıdır. 1927 senesinden bu yana ülkemizin ortaöğretim kurumlarında beden eğitimi dersi uygulanmaktadır. 1924 ve 1948 senelerinde değişikliğe uğrayan programlar 1983'te düzenlenen müfredatla bugünkü beden eğitimi müfredatlarının özü oluşmuştur. 2005 tarihli müfredat değişiklikleri ile bütün programlarla birlikte beden eğitimi dersinin müfredatlarında da yaşanmış ve öğretmen merkezli tasarım yerini öğrenci merkezli tasarıma bırakmıştır. 2017'de başlayan çalışmalarla öğretim programları yeniden güncellenmiştir. Aynı dönemdeki değişikliklerle üniversitelerin "beden eğitimi" olarak kullanılan adı "beden eğitimi ve spor" şeklinde değiştirilmiş böylelikle bölümlerin adları ile atamaları düzenleyen mevzuattaki isim farklılığı giderilmiştir.

Türkiye 2022-2023 eğitim öğretim yılında dört üniversitede Spor Bilimleri Fakültesi'ne, bir üniversitede Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulu'na bağlı Beden Eğitimi ve Spor Öğretmenliği bölümleri yer almaktadır. Ayrıca on dokuz üniversitede "spor yöneticiliği" (fakülte), üç üniversitede "spor yöneticiliği" (yüksekokul) alanlarından mezun olanlar öğretmenlik derslerini almaları kaydı ile beden eğitimi öğretmeni olarak atanabilmektedir. Bu fakülte ve yüksekokullar merkezî sınavla öğrenci almaktadırlar. Ülkemizde ayrıca özel yetenek sınavı ile öğrenci alan spor bilimleri bölümleri de yer almakta, öğretmenlik derslerini alanlar beden eğitimi öğretmeni olarak atanabilmektedir.

Kaynakça

Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi: M.Ö. 1000 – M.S. 2009. Ankara 2009.

Aydın, Ebru; Temel, Ahmet ve Kangalgil, Murat. v.dğr Geçmişten Günümüze Ortaöğretim Beden Eğitimi ve Spor Dersi Öğretim Programlarının İncelenmesi. Journal of Global Sport and Education Research. 2022, V(1), 99-117. Doi: 10.55142/jogser.1113312.

DPT. Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı. Ankara 2022, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Besinci-Bes-Yillik-Kalkinma-Plani-1985-1989.pdf (Erişim tarihi: 09.11.2022).

Engin, Vahdettin. Mekteb-i Sultani. İstanbul 2003.

Ergin, Osman [Nuri]. Türkiye Maarif Tarihi. I-V, İstanbul 1977.

Özbay, Güven. Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde Beden Eğitimi ve Spor Öğretmeni Yetiştiren Okulların Eğitimini Hazırlayıcı Çalışmalar. Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi. 1996, 1(2), 70-82.

Özmaden, Harun. Cumhuriyet Dönemi İlk Spor Teşkilatı Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı (1922–1936)’nın Yapılanma Sürecinde Beden Eğitimi ve Sporun Fonksiyonları, Fonksiyonlardaki Değişmeler ve Toplumsal Hayata Etkileri. Dr.Tezi, Marmara Üniversitesi, 1999.

Soyer, Fikret. “Osmanlı Devleti’nde (1839-1908 Tanzimat Dönemi) Beden Eğitimi ve Spor Alanındaki Kurumsal Yapılanmalar ve Okul Programlarındaki Yeri Konusunda Bir İnceleme”. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi. 24/1 (2004), s. 209-225.

Şinoforoğlu, Tolga. Selim Sırrı Tarcan ve İsveç Jimnastiği: Beden Eğitiminde İsveç Modelinin II. Meşrutiyet Dönemi Türk Eğitim Sistemine Entegrasyonu. Dr.T, Gazi Üniversitesi 2015.

a.mlf. “Türkiye’de Beden Eğitimi Öğretmeni Yetiştirme Çabaları ve Öncü Kuruluşlar (1908-1930)”. Spormetre The Journal of Physical Education and Sport Sciences. 18 (2020), s. 73-105.

Tayga, Yunus. Türk Spor Tarihine Genel Bakış. Ankara 1990.

Yenel, İ. F. – Parasız, Ö. “Türk Spor Yönetimi”. Yönetim ve Spor. ed. A. A. Yetim. Ankara 2018, s. 315-374.

YÖK, https://yokatlas.yok.gov.tr/, 2023. (15.03.2023 tarihinde edinilmiştir.)

Kaynak: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/spor-egitimi

Görüş, öneri ve yorumlarınız için tıklayınız.

Bilgi paylaştıkça çoğalır. Okuduğunuz için teşekkür ederiz.

SPOR EĞİTİMİ

Fizikî eğitim yapmak için tasarlanmış eğitim.

Önizleme