Fransızca kökenli olan formel kelimesi, Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüğüne göre, biçimsel ve resmî kelimelerine karşılık gelmektedir. "Önceden belirlenmiş, kamusal ve resmî bir otorite tarafından onaylanmış, belirli bir biçimi ve formu olan" anlamlarını ifade eder. Sıfat olarak kullanıldığında formel eğitim, kısaca merkezî bir otorite tarafından planlanıp onaylanan, kamu ve özel öğretim kurumları tarafından standart olarak uygulanan eğitimi kapsar. Formel eğitimle birlikte kullanılan diğer ifadeler ise, nonformel eğitim/öğrenme ve informel eğitim/öğrenme kavramlarıdır. Örgün eğitime karşılık gelmek üzere Ziya Gökalp "müteazzi terbiye" kavramını kullanmıştır. Ona göre yaygın eğitim ise "münteşir terbiye"dir. Formel eğitim sürecini oluşturan başlıca öğeler; önceden planlanmış olmak kaydıyla eğitim/öğrenme mekânları, eğitim/öğrenme amaçları, eğitim/öğretim programı, eğitici/öğretmen, eğitilen/öğrenci, eğitim/öğrenme araç gereçleri, eğitim/öğrenme materyalleri, eğitim/öğrenme süresi ve eğitim sonunda verilen mezuniyet belgeleri olarak sıralanabilir.

Formel eğitim/öğrenme süreci okul, yüksekokul ve üniversite gibi kurumsal yapılar içinde belirli amaçlara ve müfredata bağlı olarak eğiticiler rehberliğinde hayata hazırlık amacıyla gerçekleştirilen faaliyetleri kapsar. Yaygın biçimde yukarıda ifade edilen ortamlarda gerçekleşen eğitimleri ifade etmekle birlikte okul dışı ortamlar, planlı ve programlı bir biçimde gerçekleştirilen eğitim/öğrenme faaliyetleri de bu kapsamda görülebilir. Formel eğitim/öğrenme ortamlarında eğitim/öğrenme süreci içinde yer alanların kendi aralarındaki etkileşimlere bağlı olarak gerçekleşen eğitim ve öğrenmeler de informel eğitim ve öğrenme olarak nitelendirilebilir.

Formel eğitim sürecine katılanların, süreç içinde ve sonunda eğiticiler/öğretmenler tarafından yazılı ve sözlü sınav, ödev, seminer vb. araç ve yöntemlerle yapılan değerlendirmeler sonunda başarılı bulunmaları; önceden belirlenen kazanımlara (müktesebat) sahip olarak eğitim sürecini başarıyla tamamlamaları beklenir. Süreç sonunda bireyler, başarılı ya da başarısız olarak nitelendirilerek başarılı olanlara, diploma, sertifika, mezuniyet ve başarı belgesi gibi belgelerle eğitimin düzeyine göre dereceler (ilkokul, ortaokul, lise, ön lisans, lisans, yüksek lisans, doktora) verilir. Bu yönüyle formel eğitim, eğitilenler yönünden yarışmacı, eleyici ve sınıflayıcı bir eğitim sürecidir. Ayrıca bireysel farklılık ve tercihlerden çok ortak davranışların kazandırılması amaçlandığından bu eğitim, sosyalleştirici ve homojenleştiricidir.

Formel eğitimde, eğitilenlerin ihtiyaçları önceden tahmin edilerek uzmanlarca oluşturulan içeriğe bağlı olarak belirli bilgi, beceri, değer, tutum, davranış ve yetkinlikler kazandırılmaya çalışılır. Süreç içinde öğrenme konuları ve kazanımları, eğitim kademelerine ve sınıf düzeylerine göre tanımlanır. Ayrıca katılanlar, önceden belirlenmiş mevzuat (yasa, yönetmelik, yönerge vb.) ve normlara uygun olarak davranmakla yükümlüdür.

Türk eğitim sistemini düzenleyen 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu'nda (1973), eğitim sisteminin genel yapısı, örgün eğitim ve yaygın eğitim olmak üzere iki başlıkta açıklanır. Örgün eğitim belirli yaş gruplarına göre planlanan, hiyerarşik ve ardışık okul kademelerinden oluşur. Okul öncesi eğitim, ilköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretim olarak dört kademedir. Formel eğitim sürecine katılan bireylerin, önceden hazırlanan eğitim/öğrenme ortamlarında genellikle tam zamanlı olarak hazır bulunmaları, yüz yüze eğitim/öğrenme sürecine katılmaları, söz konusu süreçte belirli kurallara ve normlara uygun davranmaları, bunlara uymadıkları takdirde de bazı müeyyidelerle karşılaşmaları söz konusudur.

İnsanlık tarihinde formel eğitim sistemleri ve uygulamaları, imparatorlukların dağılması, ulus-devletlerin doğması ve modernleşme sürecinde herkes için zorunlu eğitimin gündeme gelmesiyle eş zamanlı olarak yaygınlaşmaya başlar. Bu yönüyle formel eğitim, ulus devlet tarafından merkezî olarak planlanan ve uygulanan eğitim sistemini ifade eder. Modern zamanlarda formel eğitim, ulus-devletin öngördüğü niteliklere sahip vatandaş tipini yetiştirmenin bir aracı olarak görülür. Ortak kimlik, ortak dil, ortak kültür gibi ulus-devleti tanımlayan özellikler, formel eğitim sistemleri aracılığı ile gerçekleştirilmeye çalışılır. Ancak yakın zamanlarda "ulus ötesi toplum, postmodern toplum, uluslararasılaşma ve küreselleşme" başlıkları altında yapılan tartışmalarla birlikte çok kültürlü eğitim, bireyselleşme, bireysel farklılıklar ve tercihler gündeme gelmektedir. Bu durum, formel eğitim sistemlerine ve süreçlerine ilişkin çok yönlü tartışmaların yapılmasına sebep olmaktadır. Toplumlarda sosyal, kültürel, ekonomik ve politik yönlerden gözlenen değişmeler, formel eğitim sistemlerini ve uygulamalarını da etkilemektedir. Eğitimin amaçları, eğitim programı/müfredatı, öğrenme ortamları, öğretim/öğrenme teknolojileri, öğretim/öğrenme yöntemleri, öğretim/öğrenme süreçleri, öğrenci ve öğretmen rollerinde değişmeler söz konusu olmaktadır. Bu bağlamda "eğitim sisteminde yeniden yapılanma, okul ve eğitim reformu, okul geliştirme, okulu iyileştirme" gibi başlıklar altında tartışmalar yapılmaktadır.

Eğitim ve öğrenme, belirli bir mekân, zaman ve yaşla sınırlı olmayıp her yerde, her yaşta ve her zamanda söz konusudur. Formel eğitim yanında formel olmayan eğitim, informel eğitim, hayat boyu öğrenme, yetişkin eğitimi, sürekli eğitim, açık ve uzaktan eğitim/öğrenme, bilgisayarla eğitim, hibrit/harmanlanmış eğitim/öğrenme, okul dışı ortamlarda eğitim/öğrenme, ev okulu gibi çok sayıda kavramlaştırma ve uygulamalar yaygın olarak gündeme gelmektedir. Böylece formel eğitim sistemlerinin ve uygulamalarının oluşturduğu boşluk ve sorunlar, diğer eğitim ve öğrenme yollarıyla giderilmeye çalışılmaktadır.