Tarihçi Faik Reşit Unat'ın Türkiye Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihî Bir Bakış başlıklı kitabı, 1964 yılında Ankara'da yayımlanmıştır. Talim ve Terbiye Kurulu'nun 9 Mayıs 1961 tarih ve 136 sayılı kararıyla bastırılması uygun görülen kitap Millî Eğitim Bakanlığı Yayımlar Müdürlüğü'nün 8 Haziran 1961 tarih ve 9421 sayılı emriyle 3000 adet basılmıştır. Eser, Türk eğitim tarihinin ilk temel akademik araştırması olarak değerlendirilmelidir.
Faik Reşit Unat (1899-1964), Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren eğitim sisteminin birçok kademesinde bulunmuş, uzun yıllar (1926-1941) Maarif Vekâleti neşriyat müdürlüğü görevini yürütmüş ve Gazi Terbiye Enstitüsü'nde maarif teşkilatı ve tarihi dersini okutmuş bir öğretmen ve eğitimcidir. Bu eserini olgunluk döneminde ve yıllarca biriktirdiği belge ve kazandığı deneyim sonucunda yazmıştır. Kitabın yazımında 1962'de toplanan VII. Millî Eğitim Şûrası için hazırladığı millî eğitimin tarihî safhalarına ilişkin şemaların hareket noktası olduğu söylenebilir. Yazar bu verilerden hareketle Türkiye millî eğitim tarihinin yazılması gerektiğini düşünmüş, ancak bu düşüncesinin kişisel çalışma ile başarılamayacağı kanaatine ulaşmıştır. Unat kitabının 4 Kasım 1962 tarihli önsözünde Türkiye millî eğitim tarihi içerikli bir kitabın "Yetkili bir ekibe yazdırılması zorunluluğunun bu küçük kitap vesilesi ile bir defa daha duyulmuş olacağını umarım" demiştir. Kitap, yazarın ölümünden (1964) birkaç ay sonra akademisyen oğlu İlhan Unat'ın gayretleriyle basılmıştır. Basıma hazırlanmasıyla ilgili İlhan Unat'ın, eserin girişinde bazı açıklamaları vardır.
Kitabın Unat tarafından aslında 1962'de "önsöz"ü dahi yazılmış olmasına rağmen geçen bu iki yıl içinde basım için diğer hazırlıklarının tamamlanamadığı görülmektedir. Bunda onun titiz çalışmasının etkisi vardır.
Girişte "açıklama", "önsöz", "VII. Millî Eğitim Şûrasına (5-15 Şubat 1962) Tebliğ" ve "İçindekiler" (I-XI) sayfalarına yer verilmiştir. Üç bölümden oluşan kitapta, "Bibliyografya", "İndeks", "Yanlış-Doğru Cetveli", "Resimler" ve "Şemalar" başlıkları vardır. "Bibliyografya" başlığı altında yararlanılan kaynaklara yer verilmekle birlikte her bölüm içinde "dipnot" şeklinde atıflar yapılmıştır. Bu yönüyle eser, bilimsel bir araştırma ürünüdür. Kitapta "Resimler" ve "Şemalar" sayfaları numaralandırılmamıştır. Kitabın sonunda altmış kadar görsele yer verilmiştir. Kitabın "İçindekiler" sayfasında hangi şemanın (toplam yedi şema) hangi sayfalar arasında yer aldığı belirtilmiştir.
Faik Reşit Unat kitabına yazdığı "önsöz"den sonra yer verdiği metin, 1962 yılında VII. Millî Eğitim Şûrası'nda sunduğu "Millî Eğitim Tarihimiz Konusunda Yapılması Gereken Çalışmalar" başlığını taşıyan bildiridir. Burada "Türk millî eğitim tarihi ve onu aydınlatacak dokümanlar üzerinde bizi bekleyen birtakım vazifeler bulunduğunu" hatırlatmak istediğini belirtmiştir. Ona göre, eski yazılarla basılmış veya yazılmış belgeleri inceleyip bunlardan yaralanabilecek neslin son kalıntıları olarak yapılması gereken acil işler vardır. Bunlardan öncelikli olanı, "Topkapı Sarayı'nın bir köşesinde saklanan mülga Maarif Nezareti'nin evrak ve defterleriyle Ankara'da okul bodrumlarına emanet edilmiş yangın artığı dokümanlar", Millî Eğitim Bakanlığı bünyesi içinde kurulacak bir organ tarafından düzenlenmeli ve yeni kuşakların millî eğitim tarihinin yazımında yararlanabilmesi için işlevsel hale getirilmelidir.
Kitabın birinci bölümünde yazar, "Tanzimat Devrine Kadar Türkiye'de Millî Eğitim Kurumları" bölüm başlığı altında "Merkezî İdare", "Medreseler", "Sıbyan Mektepleri", "Saray ve Orduda Eğitim Kurumları", "İlk Batılı Eğitim Kurumları" konu başlıklarına yer vermiştir (s. 1-16). Bu bilgiler, biraz özet niteliğindedir. Yazar, "geniş ölçüde bir tahlil ve tasnife girmeksizin özellikleri ve nitelikleri ile öğretim konularına ve eğitim usullerine kısaca göz atarak" hazırladığı bu bölümde Tanzimat'tan Cumhuriyet'e uzanan eğitimin tarihî gelişimine temel oluşturmak istemiştir.
İkinci bölümde "Tanzimat'tan Tevhîd-i Tedrisat'a Kadar Millî Eğitimin Yönetimi ve Uygulanan Öğretim Sistemleri" bölüm başlığı altında "Yönetim Örgütü", "Genel Bir Plana Bağlama Teşebbüsleri", "Öğretmen Yetiştirme İşleri ve Kaynakları", "İlköğretim", "Ortaöğretim", "Yükseköğretim", "Meslekî ve Teknik Öğretim", "Medreseler" şeklinde sekiz konu başlığına yer vermiştir (s. 17- 80). Her konu başlığı altında alt konu başlıkları da açılmıştır. Mesela "Öğretmen Yetiştirme İşleri ve Kaynakları" konu başlığı altında "Orta Öğretmen Okulları", "İlk Öğretmen Okulları", "Yüksek Öğretmen Okulları", "Özel ve Meslekî Öğretmen Okulları" şeklinde alt başlıklara yer verilmiştir. Burada kurumların kuruluşları, tarihsel gelişimleri, yönetimleri ve işleyişleri gibi konular açıklanmış ve yorumlanmıştır. Yazar bu bölümün sekseninci sayfasında ilave açıklamaları ile daha ayrıntılı bilgileri paylaşma çabası gütmüştür.
Yazar kitabının üçüncü bölümünde ise, "Ekler" başlığı altında Türk eğitim tarihinin bazı belgelerine, eğitim olayları dizinine, dönemsel olarak eğitimin en üst mevkiinde bulunan eski bakanların (nazır-vekil), belli başlı eğitimcilerin ve tarihsel değeri olan okul binalarının resimlerine yer vermiştir. Osmanlı'da Batılı anlamda ilk defa eğitim işlerini düzenleyen 5 Şubat 1839 tarihinde Takvîm-i Vekâyi'de yayımlanan Meclis-i Umûr-ı Nâfia Layihası'nın ve 1869 tarihli Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi adındaki eğitimle ilgili ilk yasal düzenlemenin yeni harflerle bu kitabın eklerinde yer alması oldukça önemlidir. Kitapta "Çağdaş Kültür ve Bilim Kurumlarının ve Hareketlerinin Memleketimizde Yerleşip Gelişmesiyle İlgili Olaylar" dizini başlığı altında Türkiye'de ilk defa matbaanın kuruluşuyla başlayıp (Temmuz 1827) Tevhîd-i Tedrisat Kanunu'nun kabulüne kadar (3 Mart 1924) olan eğitim olayları özet şeklinde belirtilmiştir. Kitabın son sayfalarını oluşturan resim, fotoğraf ve kroki şeklindeki görseller oldukça ilgi çekicidir. Mesela burada kronoloji takip edilerek ilk Maarif Nazırı Abdurrahman Sâmi Paşa'nın (1795-1878) vesikalık fotoğrafına yer verilmiştir. Bu tür fotoğraf/resimlerin yanı sıra "Ayasofya'da Yaptırılan İlk Dârülmuallimîn Binası" veya "Beş Senelik İdâdî Binalarından Sinop İdâdîsi" alt yazılı görseller, Türk eğitim tarihi için önemli vesikalardır. Faik Reşit Unat'ın bu kitabı, daha kapsamlı, sistematik çalışma ürünleri olarak Hasan Ali Koçer'in Türkiye'de Modern Eğitimin Doğuşu (1773-1923), Yahya Akyüz'ün Türk Eğitim Tarihi (ilk baskı 1982; 33. baskı, 2020) ve bu alanda çalışan başka kimselere ve kitaplara örneklik ve kaynaklık etmiştir. Mesela Koçer'in kitabında yer verilen Türk eğitim sisteminin yapısına ilişkin "Şemalar", Akyüz'ün (2020: 451-462) kitabındaki "Zaman Çizgisi", "Konu ve Kişi Adları Dizini" gibi özellikler, Unat'ın kitabında da önceden düşünülmüştür.
Kitap bütün bu özellikleriyle Türk eğitim tarihinin en temel kaynaklarından biridir. Özellikle şemalar, önemli eğitim olaylarına ilişkin çıkardığı zaman çizelgesi vb. yönleriyle Türk eğitim tarihinin özeti, Türk eğitim sisteminin gelişiminin panoraması niteliğindedir. Unat'ın ömrünün vefa etmemesi sebebiyle tamamlanamadan bazı eksiklerine rağmen basılan bu kitabın günümüze ulaşan baskıları oldukça sınırlıdır.
