A

DİŞ HEKİMLİĞİ EĞİTİMİ

Diş hekimliği ile ilgili eğitim öğretim süreci.

  • DİŞ HEKİMLİĞİ EĞİTİMİ
    • Emre DÖLEN
    • Web Sitesi: Türk Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 19.04.2026
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/dis-hekimligi-egitimi
    • ISBN ve DOI Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    DİŞ HEKİMLİĞİ EĞİTİMİ
DİŞ HEKİMLİĞİ EĞİTİMİ

Diş hekimliği ile ilgili eğitim öğretim süreci.

  • DİŞ HEKİMLİĞİ EĞİTİMİ
    • Emre DÖLEN
    • Web Sitesi: Türk Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 19.04.2026
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/dis-hekimligi-egitimi
    • ISBN ve DOI Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    DİŞ HEKİMLİĞİ EĞİTİMİ

Türkiye'de XIX. yüzyıla gelindiğinde dişçilikle de uğraşan bazı hekimlerin dışında pratikten yetişmiş berberler veya küçük cerrahî işlerle uğraşanlar aynı zamanda dişçilik de yapmaktaydı. 1839 yılında Mekteb-i Tıbbiye-yi Şâhâne'nin kuruluşundan sonra burada sınava girerek "dişçi icazetnamesi" veya "küçük cerrahî şahadetnamesi" gibi yetki belgesi almayanların dişçilikle uğraşması yasaklandı. Sınava girip belge alarak dişçilik yapanlar da "permili dişçi" olarak anıldılar.

Dişçilere olan ihtiyacın giderek artması sonucunda Mekteb-i Tıbbiye-yi Mülkiye'de dişçilik öğretimi veren bir sınıfın açılması ilk olarak saray hekimlerinden Miralay Mustafa Behçet Bey'in Aralık 1894 tarihinde bu konudaki önerisini padişaha sunmasıyla gündeme geldi. Konu sekiz yıl sonra 1902 yılında tekrar ele alındı. Ancak beş hocaya ödenecek aylık 2500 kuruş maaş ile daimi masraflar için bir türlü kaynak bulunamadı. Bu gelişmeler olurken üç yıllık "dişçiler mektebi" ders programı da hazırlandı. Yaklaşık on yıl süren bu çabaya rağmen Maarif Nezareti'nin karşı tutumu sonucunda dişçi mektebi açılamadı.

1908 sonrasında Mekteb-i Tıbbiye-yi Şâhâne'nin muallimleri toplanarak okulun ıslah edilip eksikliklerinin tamamlanmasına ve İstanbul'da iki tane tıp okuluna gerek olmadığından bunları birleştirerek yeni bir muallim kadrosu oluşturulmasına karar verdiler. Bu girişimin sonuçsuz kalması üzerine aynı zamanda Mekteb-i Tıbbiye-yi Mülkiye'de de hocalık yapan Dr. Süleyman Numan, Dr. Ziya Nuri (Birgi) ve Dr. Asaf Derviş paşalar okulun ıslahı ve yeni bir kadro konusunda öncü olan Dr. Cemil Paşa'ya kendisinin de bu okula geçmesini ve hep birlikte ıslahat yaparak kadro meselesini çözmeyi önerdiler. Dr. Cemil Paşa'nın öneriyi kabul etmesi üzerine adı geçenler yanında birkaç muallimin daha katılmasıyla yapılan toplantıda okulun adının fakülte olarak değiştirilmesi ve yeni bir kadro oluşturulması konusunda anlaştılar, kararlarını ve kadro önerilerini Maarif Nezareti'ne bildirdiler.

Mekteb-i Tıbbiye-yi Mülkiye için yeni kadro ihdas edildi, 18 Kasım 1908 tarihinde okulun Kadırga'daki binasında toplanıldı. Bu toplantıda Dârülfünun'un bir şubesi olan Mekteb-i Tıbbiye-yi Mülkiye'nin Tıp Fakültesi olarak adlandırılmasına ve Cemil Paşa'nın Tıp Fakültesi reisliğine seçilmesine oy birliği ile karar verilerek bir nizamname hazırlandı. Burada Tıp Fakültesi'ne bağlı olarak Eczacı, Dişçi ve Ebelik mekteplerinin kurulması konusu ilk defa gündeme gelmiştir.

Tıp Fakültesi Muallimler Meclisi'nin talebi doğrultusunda Maarif Nezareti tarafından Dişçi Mektebi için 1909 malî yılı bütçesine 2000 lira ödenek kondu. Buna rağmen bütçenin harcanmasına izin verilmediği için okulun açılması gecikti. Sorunun çözülmesi üzerine 29 Eylül 1909 tarihinde Dişçi Mektebi resmen oluştu ancak mektep, bina ve kadro sorunu çözülmediğinden eğitim öğretime hemen başlayamadı. Tıp Fakültesi Muallimler Meclisi 6 Ekim 1909 tarihinde Dr. Cemil Paşa'nın yardımcısı Halid Şâzi Bey'i (1869-1921) Dişçi Mektebi muallimliğine atadı ve aynı tarihte Dişçi Mektebi hocalarını seçmek üzere bir komisyon kuruldu. Komisyonun adaylar konusunda yaptığı incelemeler ve önerisi sonucunda Halid Şâzi Bey'e ek olarak Hüseyin Talat Bey, Manok Leon Efendi ve Terziyan Efendi muallimliğe seçildi. İlk toplantısını 28 Ekim 1909 yılında yapan Dişçi Mektebi Muallimler Meclisi okulun ilk ders programını yaptı ve öğrenci kaydına başlanmasına karar verdi. Başlangıçta yüksekokul sayılmayan Dişçi Mektebi 23 Ağustos 1911 tarihinde Maarif Nezareti tarafından yüksekokul (mekteb-i âlî) olarak kabul edildi.

Tıp Fakültesi'nin kuruluşu sırasında sivil ve askerî eczacı sınıfları birleştirilerek Eczacı Mektebi, yeniden Dişçi Mektebi, Kıbâle Mektebi (Ebe) ve Hastabakıcı Mektebi kuruldu. Kurulan okullar tasarruf sağlamak amacıyla "Dârülfünûn-ı Osmânî Tıp Fakültesi Eczacı ve Dişçi ve Kabile ve Hastabakıcı Mektepleri" adı altında bir müdürün yönetimine verildi. Maarif Nezareti tarafından bu okulların idare müdürlüğüne Mekteb-i Tıbbiye-yi Mülkiye'nin eski hocalarından olup Tıp Fakültesi'nin kuruluşu sırasında açıkta kalan Dr. Mustafa Münif Paşa (Kocaolçun) atandı. Ancak Hastabakıcı Mektebi Haydarpaşa'da bulunduğundan diğer okullardan ayrıldığı gibi, Kabile Mektebi'nin de ayrı bir müdür tarafından yönetilmesi kararlaştırıldığından geriye birlikte yönetilen Eczacı ve Dişci mektepleri kaldı.

İki tıbbiyenin birleştirilmesiyle oluşturulan Tıp Fakültesi Haydarpaşa'ya taşınınca Tıp Fakültesi'nin boşalttığı Kadırga'daki Menemenli Mustafa Paşa Konağı yeni kurulan "Eczacı ve Dişçi ve Kabile ve Hastabakıcı Mektepleri"nin kullanımına verildi. İki bloktan oluşan bu üç katlı ahşap bina baştan sona tamir ettirildi, ayrıca soldaki bloka bitişik tek katlı bir poliklinik binası yaptırıldı. Yeni poliklinik binası ve bitişiğindeki blok Dişçi Mektebi, diğer blok ise Eczacı Mektebi tarafından kullanıldı.

Okulun kuruluşunda öğretim süresi üç yıldır. Öğrenciler fizik, kimya, botanik ve zooloji derslerini Eczacı Mektebi öğrencileriyle birlikte aynı dershanede görmüşlerdir. Daha sonra bakteriyoloji, hıfzısıhha, farmakoloji ve diş hekimliği farmakolojisi derslerini de Eczacı Mektebi hocalarından almışlardır.

Okula başlangıçta, meslekle ilgili belli bir pratiğe sahip olduğu düşünülen ve "dişçi icazetnamesi", "küçük cerrahî şahadetnamesi" gibi belgelere sahip olanlar sınavla veya sınavsız ikinci sınıfa kaydedildiler. Bunlar iki yıl sonra Ağustos 1911 tarihinde yirmi iki kişi olarak diploma aldılar. Birinci sınıfa kaydedilenler ise üç yıllık eğitimden sonra Temmuz 1912'de yirmi bir kişi olarak mezun oldular.

Kız öğrencilerin Tıp Fakültesi'ne ve Eczacılık Okulu'na alınmalarına 1922 yılında, Diş Hekimliği Okulu'na alınmalarına ise 1923'te başlanmıştır. Okula ilk kaydolan kız öğrenciler 1902 İstanbul doğumlu Ayşe Şadiye Hanım (Güvendiren) ve 1897 Yemen doğumlu Hatice Azra Hanım'dır (Demirelli). Her ikisi de okula 1923-1924 döneminde kaydolmuş ve 1926 yılında mezun olmuşlardır. Ayşe ve Hatice hanımlar, okul mezunu ilk Türk kadın diş hekimleridir.

Tıp Fakültesi için hazırlanan Dârülfünun Tıp Fakültesi ve Şuabâtı (Şubeleri) Nizamnamesi 20 Mart 1916 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Eczacı ve dişçi mekteplerinin bu nizamname ile düzenlenen yapısı, öğretim ve sınav sistemi 1916-1933 yılları arasında hemen hemen hiçbir değişikliğe uğramamıştır.

Bu nizamnameye göre Tıp Fakültesi tıp, eczacılık, dişçilik ve ebelik öğretimi yapan ve bu alanlarda diploma verme yetkisine sahip olan tek kurumdur. Eczacı ve dişçi mektepleri Tıp Fakültesi'nin bir şubesi olup Müderrisler Meclisi tarafından önerilen ve Maarif Nezareti tarafından atanan bir hekim müdür tarafından yönetilir. Tıp Fakültesi'nin öğretim kadrosu müderris ve müderris muavinlerinden, eczacı ve dişçi mekteplerinin öğretim kadrosu da muallim ve muallim muavinlerinden oluşur. Eczacı ve dişçi muallim ve muallim muavinleri görüşlerine başvurulmak üzere yılda iki defa Tıp Fakültesi Müderrisler Meclisi'ne çağrılırlar. Eczacılık ve dişçilik öğretimi bir yılı uygulama olmak üzere dört yıldır. Eczacı ve dişçi mekteplerine sultânî, yedi yıllık idâdî ve bunlara eşdeğer olduğu Maarif Nezareti tarafından onaylanmış diğer okulların mezunları ile bunlar derecesinde sınav verenler kabul edilirler.

Sınavlar haziran ayında o yıla ilişkin derslerden teorik ve pratik olarak yapılır. İki dersten başarısız olanlara bütünleme hakkı verilir ve eylülde yapılan bütünlemede başarısız olanlar sınıfta kalırlar. Son sınıf öğrencileri için haziranda ayrıca bir "şahadetname imtihanı" yapılır. Bu sınavlarda başarısız olanlara eylül, şubat ve haziranda üç sınav hakkı verilir. Öğrenciler "şahadetname imtihanı"nı verdikten sonra "devre-yi tatbikiye"ye (staj) başlarlar. 24 Eylül 1924 tarihinde Dârülfünun Talimatnamesi'nde yapılan değişiklikle "şahadetname imtihanı" kaldırılmış ve bütünleme hakkı iki dersten bire indirilmiştir.

Dişçi Mektebi asistanları için özel düzenlemeler olmadığından özellikle 1921-1933 yılları arasında kısa veya uzun süreli çok sayıda asistan Tıp Fakültesi asistanlık mevzuatında yapılan yorumlara göre çalıştırılmıştır. Bu dönemde eczacı ve dişçi mekteplerinin ödeneği hiç değişmemiştir. Savaş döneminde yüksek enflasyon yaşanması sebebiyle ödeneklerin miktarı aynı kalmakla birlikte gerçek değerleri büyük ölçüde azalmıştır.

Menemenli Mustafa Paşa Konağı'nda bulunan eczacı ve dişçi mekteplerinde ahşap binanın bakımsızlığı sebebiyle öğretim yapılamaz hale gelmiştir. Müdür Server Hilmi Bey'in gayretleriyle Beyazıt'ta bulunan eski Jandarma Komutanlığı binası eczacı ve dişçi mektepleri tarafından kullanılmak üzere Dârülfünun'a devredilmiştir. Dârülfünun Emini İsmayıl Hakkı Bey, Server Hilmi Bey'le gerekli ödeneği sağlamış, ihtiyaçlar belirlenerek onarımlar yapılmıştır (bk. Baltacıoğlu, İsmayıl Hakkı). Onarım ve değişikliklerin ardından okullar Temmuz 1925 tarihinde bu binaya taşınmıştır. Binanın zemin katı bütünüyle Dişçi Mektebi'ne verilmiş, müdüriyet, kalem, muallimler toplantı salonu eczacı ve dişçi öğrencileri tarafından ortak olarak kullanılan amfi biçimindeki dershane ile dişçi ve eczacı hocalarının odaları birinci kata yerleştirilmiş ve ikinci kat bütünüyle Eczacı Mektebi'nin laboratuvarlarına ayrılmıştır.

Her iki okul da bu binayı 1959'a kadar birlikte kullanmışlardır. Eczacı ve dişçi mektepleri eski binaya oranla çok daha iyi bir yere geçmiş olmakla birlikte bu bina da iki okul için yetersiz düzeyde olup bu okulların gelişmesi için gerekli yer bulunamamıştır. Bu sebeple 1944'te özellikle Eczacı Mektebi'nin başka bir binaya taşınması ve mevcut binanın Dişçi Mektebi'ne bırakılması gündeme gelmiştir. Eczacı Mektebi 1952'de kendisine tahsis edilen Keçecizâde Fuad Paşa Konağı'nın uzun süren onarımından sonra 1959 yılında bu binaya taşınabilmiştir.

Beyazıt'taki bina 1965 yılına kadar yalnızca Diş Hekimliği Okulu tarafından kullanılmıştır. Bu binanın, bir kısmının yol genişletmesi sebebiyle yıkılması söz konusu olunca, fakülte 1965'te Eczacılık Fakültesi'nin C blokuna taşınarak faaliyetlerini 1969'a kadar burada sürdürmüştür. Diş Hekimliği Fakültesi Mart 1970'te Çapa'daki yeni inşa edilen binasına taşınmıştır. Buradaki binalar 1999 depremi ve onu izleyen depremlerde hasar görmüş ve son olarak 26 Eylül 2019 tarihinde meydana gelen 5,8 şiddetindeki depremin ardından boşaltılmasına karar verilerek yıktırılmıştır.

1933 Üniversite Reformu'ndan önce 1930 başlarında, İsviçre Lozan'da diş hekimliği yapmakta olan Kâzım Esat Bey (Devrim) Maarif Vekâleti tarafından, İstanbul Dârülfünunu Dişçi Mektebi'ne muallim olarak davet edilmiştir. 1933 Üniversite Reformu sırasında öğretim kadrosunda büyük değişiklikler olmamıştır. Yeni kadroya profesör olarak eski hocalardan Kâzım Esat Devrim, Rüştü Önol, Hüseyin Hamit Salahor, Hasan Vasıf Somyürek ve Selahattin Erk atanmıştır. Doçentliklere de eski asistanlardan Suat İsmail Gürkan, Orhan Abdullah Okyay, Feyzullah Kadri Doğruer, Şevket Tagay ve Ziya Cemal Büyükaksoy ile dışarıdan da Pertev Ata ve Safittin Edin atanmışlardır. 1933 Üniversite Reformu'nun ardından Dişçi Mektebi'ne Bonn Üniversitesi Diş Hekimliği Okulu direktörü olup Mûsevî olması sebebiyle görevinden çıkarılan A. Kantorowicz (1880-1962) üç yardımcısıyla birlikte getirilmiş ve kendisiyle Maarif Vekâleti arasında 19 Aralık 1933'te sözleşme yapılmıştır.

İstanbul Üniversitesi kurulduktan sonra, Eczacılık ve Diş Hekimliği okulları birbirinden bütünüyle ayrılmış ve Eczacılık Okulu Fen Fakültesi'ne bağlanırken Diş Hekimliği Okulu Tıp Fakültesi'ne bağlı kalmıştır. Diş Hekimliği Okulu "İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Diş Hekimliği Okulu" adını almıştır. Müdürlüğüne okulun ilk diş hekimi kökenli müdürü olarak Kâzım Esat Devrim getirilmiştir. Bu değişiklikle birlikte Diş Hekimliği Okulu'nun öğretim süresi dört yıla çıkartılmıştır.

Dişçilik Okulu'na 1930'lu yıllarda çoğunluğu Bulgaristan kökenli çok sayıda yabancı öğrenci gelmiştir ve bu öğrencilerin sayısı zaman zaman Türk öğrencilerden fazla olmuştur. Mesela 1932-1933 ders yılında toplam öğrenci sayısı 306 olup bunların 156'sı yabancı uyrukludur. 1932-1943 yılları arasında diploma alan öğrencilerin %47,6'sı yabancı uyruklu öğrencilerdir. Yabancı öğrenci yoğunluğu, geldikleri ülkelerde diş hekimliği okulları açılmasının ardından zaman içinde giderek azalmıştır.

Diş Hekimliği Okulu 1949 yılında "Diş Hekimliği Doktorası" diploması verme yetkisi elde etmiştir. Bu tarihten sonraki ilk doktora tezi, ortodonti alanında Asistan Mehmet Oğuz Baz tarafından 22 Kasım 1954 tarihinde tamamlanmıştır.

Eczacı ve dişçi mekteplerinin öğretime başlamasının hemen ardından Tıp Fakültesi'ne karşı bağımsızlık mücadelesi de başlamıştır.

Eczacı ve dişçi mekteplerinin Tıp Fakültesi'ne bağlı olması okulların gelişimini olumsuz yönde etkilemiştir. Dişçi Mektebi muallimlerinin müderris unvanı almaları önlenmiştir. Ders programları ise uzun bir süre hiçbir değişikliğe uğramamıştır. Büyük çabalar ve değişen şartlar sonucunda Eczacılık Okulu, 15 Ocak 1962 tarihinde fakülte olmuştur. Bunun ardından "İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Diş Hekimliği Okulu" da 11 Temmuz 1964 tarihinde Tıp Fakültesi'nden ayrılarak "Diş Hekimliği Fakültesi" olarak bağımsız bir eğitim kurumu haline gelmiştir. İstanbul Üniversitesi'nin sekizinci fakültesi olan Diş Hekimliği Fakültesi'nin ilk dekanlığına Suat İsmail Gürkan seçilmiştir. Okulun öğretim süresi 1966'da beş yıla çıkarılmıştır.

Diş Protez Teknisyeni Okulu 1984 yılında "İstanbul Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Protez Teknikerliği Programı" adı altında, Diş Hekimliği Hemşiresi Okulu ise 1997 yılında "İstanbul Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Ağız Diş Sağlığı Programı" adı altında kurulmuştur.

1963-1976 dönemini kapsayan on üç yılda ikisi özel ve dördü resmî olmak üzere altı diş hekimliği yüksekokulu veya fakültesi kurulmuştur. Yeni Fakültelerin açılması 1982'den sonra giderek hızlanmıştır. 1982-2000 yılları arasında dokuz, 2001-2010 yılları arasında on dokuz, 2011-2022 yılları arasında ise altmış dokuz yeni Diş Hekimliği Fakültesi'nin açıldığı görülmektedir. Eylül 2023 tarihi itibariyle toplam Diş Hekimliği Fakültesi sayısı yüz dörttür.

Diş hekimliği eğitimi, teorik bilgiyi pratiğe dönüştüren klinik deneyimleri içerir ve genellikle yerel ve ulusal düzeydeki diş hekimliği kuralları ve standartlarına uygun olarak gerçekleştirilir. Diş hekimliği müfredatı istenen müfredat, uygulanan müfredat ve sağlanan müfredat olmak üzere üç seviyede ele alınmaktadır. İstenen müfredat öğrenme çıktılarını içerir, uygulanan müfredat ne, ne zaman ve nasıl öğretileceğidir, sağlanan müfredat ise öğrencilerin neyi öğrendiği veya kazandığıdır.

Doktorluk, Hemşirelik, Ebelik, Diş Hekimliği, Veterinerlik, Eczacılık ve Mimarlık Eğitim Programlarının Asgari Eğitim Koşullarının Belirlenmesine Dair Yönetmelik'e göre diş hekimliği eğitiminin hem pratik hem teorik olarak en az beş yıl sürmesi gerektiği öngörülmüştür. Diş hekimliği eğitimi diğer tıp fakültesi programları gibi müfredatın bilimsel yapısı sebebiyle teknik beceriler üzerinde de yoğunlaşır. Öğrenciler, teorik dersler, laboratuvar çalışmaları ve klinik uygulamalarla çeşitli konularda eğitim alırlar. Diş hekimliği müfredatı her üniversitenin kendi programına bağlı olarak değişebilmekle birlikte ana konular şunlardır: Temel bilimler (anatomi, fizyoloji histoloji, biyokimya), dental bilimler (oral histoloji ve embriyoloji, oral patoloji, radyoloji), temel klinik bilimler (mikrobiyoloji, farmakoloji), klinik pratikler (diş hekimliği klinik becerileri, diş protezleri, endodonti, periodontoloji, oral cerrahi), profesyonel gelişim ve etik, klinik stajlar ve uygulama.

Kaynakça

Akaltan, Kadriye Funda. “Fakültenin Geliştirilmesi: Lisans Diş Hekimliği Eğitmenlerinin Görev ve Yeterlikleri”. Selcuk Dental Journal. 6/5 (2019), s. 92-108.

Baltacıoğlu, Ali – Baltacıoğlu, İsmail. “Türkiye’de Diş Hekimliği Eğitim ve Öğretimi (1908-1933)”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları. 11/1-2 (2009-2010), s. 159-202.

Büyükaksoy, Ziya Cemal. Türk Diş Tabipleri Albümü. İstanbul 1951.

Dölen, Emre. Türkiye Üniversite Tarihi. I-IV, İstanbul 2009-2010.

a.mlf. Eczacı Mektebi: 1909-1933. Ankara 2020.

Efeoğlu, Ahmet – Erdemir, Ayşegül Demirhan – Öncel, Öztan (haz.). Geçmişten Günümüze Türk Diş Hekimliği. İstanbul 2000.

Kölüş, Türkay. “Diş Hastalıkları ve Tedavisi Müfredatı Nasıl Olmalı?”. Sağlık Bilimleri Alanında Yeni Trendler III. ed. D. Atik. İzmir 2022, s. 485-502.

Muğan, Nuri. Türk Diş Hekimliği Tarihi. İstanbul 1994.

Özbayrak, Semih – Okumuş, Özlem. Sosyal, Kültürel, Ekonomik Faktörler Etkisinde Tıp Anlayışının Tarihî Gelişimi ve Diş Hekimliği Tarihi. İstanbul 2021.

Topuzlu, Cemil. İstibdat-Meşrutiyet-Cumhuriyet Devirlerinde 80 Yıllık Hatıralarım. haz. H. Hatemi – A. Kazancıgil. İstanbul 1982.

Kaynak: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/dis-hekimligi-egitimi

Görüş, öneri ve yorumlarınız için tıklayınız.

Bilgi paylaştıkça çoğalır. Okuduğunuz için teşekkür ederiz.

DİŞ HEKİMLİĞİ EĞİTİMİ

Diş hekimliği ile ilgili eğitim öğretim süreci.

Önizleme