Felsefeci, eğitimci, sözlük yazarı.
Felsefeci, eğitimci, sözlük yazarı.
Yanya vilayetinin Ergiri livasında Temmuz 1883 tarihinde doğdu. Nüvvabdan müteveffa Sâlih Sırrı Efendi'nin oğludur. Mekâtib-i İbtidâiye'de ve İzmir Mekteb-i İdâdîsi'nin rüşdî kısmından sonra Vefa Mekteb-i İdâdîsi'nden a'lâ dereceden şehadetname aldı (1903). İki sene Mekteb-i Tıbbiye-yi Mülkiye'ye devam etti. En son Dârülfünûn-ı Osmânî İlm-i Hukuk Şubesi'nden mezun oldu (30 Eylül 1909). Önce Silvan kazası kaymakamlığına tayin edildi ardından Midyat kazası, Lapseki kazası kaymakamlıkları yaptı. 1923'te Maarif Vekâleti umumi müfettişi oldu. 1 Eylül 1932 ve 13 Temmuz 1948 tarihleri arasında Çatalca İdâdîsi'nde müdürlük, Davutpaşa Lisesi, Üsküdar Erkek Lisesi, İstanbul Erkek Lisesi ve Kandilli Kız Lisesi'nde felsefe, içtimaiyat ve yurt bilgisi öğretmenliği yaptı. 1948 yılında emekli olduktan sonra, 1959 yılına (yetmiş yedi yaşına) kadar kendini Büyük Felsefe Lûgatı'nın neşrine verdi. 11 Mart 1965 tarihinde İstanbul'da vefat etti.
Kaleme aldığı eserler sırasıyla şöyledir: Bizim Elifbâ (1924). Maarif Vekâleti tarafından ilk mektepler için ders kitabı olarak kabul edilmiştir.
Felsefe Dersleri: Rûhiyât (1926). Klasik perspektifle, psikoloji ve felsefe konularının iç içe ele alındığı bir eserdir. Geç dönem Osmanlı felsefe çalışmaları üzerinde etkili olan eser felsefenin dört ana konusu bağlamında yazılmıştır: Ruhiyat, mantık, ahlak, metafizik/adalet-i ilahiye. Rûhiyât adlı kitap bir tür epistemoloji kitabı gibi de düşünülebilir.
Felsefe Dersleri: Mantık (1926). Mantık kitabı ahlak ve adâlet-i ilâhiye dörtlüsünün ikinci metnidir. Eser hem klasik mantık konularını hem de modern metodoloji tartışmalarını içerir. Oldukça sistematik bir indeks içermesi ve metinde geçen birçok ismi ayrıca kitabın sonunda tanıtması yönüyle dönemindeki kitaplardan farklılaşır.
Felsefe Dersleri: Ahlâk (1926). Kitapta, Garp ve Şark kaynakları başarılı bir şekilde kullanılmıştır. Ahlâk kitabı, Mustafa Namık hayatta iken "yeni baştan ıslah ve tadil" olunarak ikinci baskısını yapmıştır (İstanbul 1928). 1928 yılında harf inkılabı olunca 1930'da çok küçük düzeltmelerle Latin harfleriyle yeniden basılmıştır.
Aristo (1931): Aristo ile ilgili Cumhuriyet döneminde yazılan bu eser 1974 yılına kadar Türkçe'deki tek telif çalışma olma özelliğini korumuştur. Eser Aristo felsefesi üzerinden Osmanlı'daki Türkçe felsefe birikimine oldukça yoğun atıflar yapmasıyla dikkat çeker. Bunun gerekçesini, önsözde, Türkler'in felsefe ile alakalarının kesintisiz bir biçimde devam ettiğini göstermek olarak belirtilmiştir.
Eski Yunan Terbiyecileri: İsparta Terbiyesi-Atinalıların Terbiyesi-Fisagor-Sokrat-Eflâtun-Xénephon-Aristo (1931). Eğitim felsefesi alanında yazılmış bir teliftir. Eserde Yunan felsefecilere paralel olarak Kınalızâde Ali Efendi, Ziya Paşa, Yusuf Kâmil, Ahmed Vefik ve Ahmed Midhat Efendi gibi isimlerin terbiye anlayışlarına da yer verilmiştir.
Bedîiyat (1931): Bir ıstılah olarak bedîiyat Fransızca esthétique kelimesinin karşılığıdır. Bedîiyat, aynı konuda daha önce yazılan az sayıdaki kitaptan daha kapsamlı ve farklı bir muhtevadadır. Kapağında Maarif Vekâleti Millî Talim ve Terbiye Dairesi'nin 11 Temmuz 1931 tarih ve 37 numaralı kararıyla mekteplere kabul edildiği notu bulunmaktadır.
Attilâ (çeviri) (1931): Cumhuriyet gazetesinin 3 Mayıs 1931 tarihinde Mustafa Namık tarafından çevirisine başlandığı bilgisine yer verilen M. Brion'nun Attilâ adlı eserinin de ona ait olduğu kesin değildir. Eser aynı yıl Attilâ ismiyle -mütercim adı olmaksızın- kitaplaşmıştır.
Felsefe Bakaloryası: Ruhiyat, Mantık, Ahlâk, Metafizik (1932). Sınavlarda öğrencilere yardımcı olmak üzere hazırladığı oldukça sistemli özet bir ders kitabıdır.
Küçük Felsefe Tarihi (1933): P. Janet'ten naklettiği ve daha çok lise öğrencilerine filozoflar ve düşüncelerinin daha kolay anlaşılmasına yardımcı olan eseridir.
Eflâtun (1933): Eflâtun'un felsefesini oldukça sistematik bir tarzda ele alan ve onun felsefî terminolojisi açısından önemli olan bu eser Eflâtun hakkında Türkçe'de yazılan ilk telif kitaptır.
İçtimaiyat Nedir? (1933): Sosyoloji konularının felsefî bir bağlamda sunulması açısından da önemlidir. Eserin hedefini yazar "Türk gençliğini tedriç ile bir Garp memleketinin, yüz kırk senedir Cumhuriyet'le idare olunan bir milletin irfan itibariyle muadili olacak bir vaziyete yükseltmek" olarak açıklamıştır.
Büyük Felsefe Lûgatı (I-III, 1954-1958): Fiilen otuz yıllık bir çalışmanın, toplamda ise elli yıllık bir birikimin ürünü olan bu eser Cumhuriyet döneminde Türkiye'de felsefe alanında yazılmış en önemli eserlerdendir. Bu dönemin en kâmil felsefe sözlüğü olan Büyük Felsefe Lûgatı 1952'ye kadar felsefe terimlerine ilişkin yapılan bütün tartışmaların takip edilebileceği bir arşiv metin özelliği de taşımaktadır. Diğer eserlerinde olduğu üzere, Çankı Büyük Felsefe Lûgatı'nda da İslam düşüncesindeki klasik metinlere oldukça yoğun bir şekilde atıf yapmıştır. Bu atıfların, Cumhuriyet döneminde geçmiş mirasla çok derin kopmaların yaşandığı bir süreçte yapılması itibariyle de ayrı bir önemi vardır. Eserde sadece Doğulu klasikler değil, Batı'daki felsefe metinleri de kullanılmıştır. Kitabın sonunda, elli sayfalık açıklamalı bir "Lugatçe" ve on iki sayfalık "Istılahlar" kısmı yer alır.
BOA. DH. SAİD. d 185-168 [Dâhiliye Nezâreti Sicill-i Ahvâl Komisyonu Defter].
Alpyağıl, Recep. “Çankı, Mustafa Namık”. DİA. 2020, EK-1, s. 282-283.
Brion, Marcel. Attilâ. çev. Mustafa Namık. İstanbul 1931.
Mustafa Namık [Çankı]. Bizim Elifbâ. İstanbul 1343 (1924).
a.mlf. Mantık. İstanbul 1926-1927.
a.mlf. Ahlâk. İstanbul 1930.
a.mlf. Aristo. İstanbul 1931.
Necib Asım [Yazıksız]. “Kütübhânelerimiz Hakkında”. İkdam. sy. 9344, 21 Mart 1923, s. 3.
T. A. “Kaybettiklerimiz: Mustafa Namık Çankı ve Eserleri”. Cumhuriyet. 15 Mart 1965, s. 2.
Yeni Adam. 23 Nisan 1934.
Kaynak: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/canki-mustafa-namik
Bilgi paylaştıkça çoğalır. Okuduğunuz için teşekkür ederiz.
Felsefeci, eğitimci, sözlük yazarı.