1892 yılında Londra'da yapılan Milletlerarası Şarkiyatçılar Kongresi'nde müslümanların ilim, kültür, düşünce ve sanat alanlarında ortaya koydukları eserlerle İslam coğrafyasına dair tarih, coğrafya, etnografya, felsefe, kelam, hukuk, dil vb. alanlardaki bilgileri ihtiva edecek bir ansiklopedi hazırlatma teklifi kabul gördü. İngilizce, Fransızca ve Almanca çıkması kararlaştırılan İslam Ansiklopedisi'nin ilk fasikülü, Hollanda Leiden'deki E.J. Brill Yayınevi tarafından 1908'de yayımlandı.
6176 maddeden oluşan eser 1936 yılında dört büyük cilt, 5312 sayfa olarak tamamlandı. 1939'da bir ek cilt daha hazırlandı. Bu ansiklopedinin (İngilizce ve Fransızca) 10.000 civarında maddeden oluşan ikinci baskısının tamamlanması yaklaşık elli yıl sürdü (I-XI, 1954-2002).
Batı'daki sömürgecilik hareketine paralel olarak gelişen şarkiyat çalışmalarının bir ürünü olan ansiklopedi, yalın bir akademik bilgi merakından ziyade esasen sömürgeci ülkelerin İslam ülkelerine yönelik politikalarının geliştirilmesi amacına da yönelik Batılı şarkiyatçı, devlet ve siyaset adamlarıyla bu ülkelerde görev yapan bürokratların veya faaliyette bulunan çeşitli kişilerin ve grupların bilgi ihtiyaçlarını karşılamak için hazırlanmıştır. Bu çerçevede ilgili maddelerin yazılma sürecinde belirleyici olan temel saik Batılı bakış açısıdır. Uzun yıllar İslam ve İslam dünyasıyla ilgili önemli bir müracaat kaynağı işlevi gören bu çalışmanın çok geçmeden Arapça, Farsça, Türkçe ve Urduca'ya tercüme çalışmaları da başladı. Bu çerçevede Türkiye'de Millî Eğitim Bakanlığı ile İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nin birlikteliğinde 1940-1987 yılları arasında on üç (V ve XII. cilt ikişer ciltten oluştuğundan, toplam on beş) cilt halinde tamamlanan İslâm Ansiklopedisi adlı tercümede toplam madde sayısının üçte ikisi tercüme, üçte biri telif olarak yer aldı.
Çalışmalarına, Türkiyat Enstitüsü'nde başlayan ve Yayın Kurulu Abdülhak Adnan Adıvar, Reşit Rahmeti Arat, Avni Başman, Sabri Esat Siyavuşgil, M. Şerefettin Yaltkaya, M. Besim Darkot, Mükrimin Halil Yinanç, Zeki Velidi Togan, M. Cavit Baysun, Ahmet Ateş ve M. Tayyip Gökbilgin'den oluşan heyet, Aralık 1940 tarihinde İslâm Ansiklopedisi'nin ilk fasikülünü çıkardı. Heyet üyeleri zaman zaman değişiklikler de yaşadı ve süreç içerisinde Ahmet Ateş, İbrahim Kafesoğlu, Tahsin Yazıcı, Fikret Işıltan, Sadettin Buluç, Nihad Mazlum Çetin, M. Fuat Köprülü, Abdülkadir Karahan ve H. Nejat Göyünç, Bekir Kütükoğlu, Ahmet Suphi Furat, Nazif Hoca gibi isimler de katıldı. Ansiklopedi en son 1987'de Tahsin Yazıcı, Orhan F. Köprülü, Ahmet Suphi Furat ve Nazif Hoca'dan müteşekkil heyet idaresinde tamamlandı.
"Başlangıçta ansiklopedinin sadece tercüme yoluyla yayımlanması düşünülmüşse de daha sonra Türkler ve Türk-İslam kültürüne ait maddeler üzerinde tashihler yapılması, bu maddelerin düzeltilerek ilavelerde bulunulması, bazı maddelerin ise yeniden yazılması uygun görülmüştür. Her fasikülün dış ve cildin iç kapağında ansiklopedi Millî Eğitim Bakanlığı'nın kararı üzerine İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde kurulan bir heyet tarafından Leyden tabı esas tutularak telif, tadil, ikmal ve tercüme suretiyle neşredilmiştir" açıklaması bulunmaktadır.
Böylece ilk fasiküllerden itibaren Türkler'le ilgili maddeler yeniden yazılırken doğrudan İslam dini ile ilgili maddeler önce açıklamalarla tashih edilmiş, daha sonraları ise "TH" (Tahrir Heyeti) tarafından yeniden telif edilmiştir.
