Arapça kaynaklı mezun kelimesi "izin verdi, dinledi, kulak verdi" anlamlarına gelen ezine fiilinden türetilmiştir. Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre de "izinli, izin almış, yetkili kılınmış" anlamlarını karşılar. Eğitimle ilgili bir terim olarak mezun herhangi bir eğitim kademesi, okul ve alandaki eğitim sürecini tamamlayıp diploma ya da mezuniyet belgesi alan kişiyi ifade eder. İcazet kelimesi ise genel anlamıyla "geçiş için yol ve izin verme, bir merhaleyi geçme" anlamlarına gelir. Geleneksel eğitimde icazet, talebenin bir âlimden aldığı eğitim sonunda iktisap ettiği ehliyetin hocası tarafından onaylanmasını temsil eder, bunun için verilen belgeye de icazetname denir. Özel olarak ise âlim bir kişinin öğrencisine, kendisinden aktarımda bulunmasına izin vermesi, onu takdir etmesi anlamlarına gelir. Bu belge, kapsamı ve sahibine sağladığı yetki yönünden diploma, sertifika ve şehadetname gibi belgelerden farklı olup aynı zamanda kişinin, icazet verilen alanda uzman (ehil) ve olgun (kâmil) insan olduğunu da temsil eder.
Modernleşme sürecinde eğitim, ulus devletin bir işlevi olarak görülüp okul öncesi eğitimden yükseköğretime kadar belirli süre ve kademeleri ihtiva eden bir sistem olarak yapılandırılmıştır. Mezun kelimesi de bu kademelerden birinde yer alan bir okulu/programı bitirerek diğer bir okula/programa geçen kişiyi ifade ettiği gibi eğitim sisteminin dışına çıkanları da kapsar. Mezuniyet kelimesi ise mezun kelimesinden türetilmiş mastar hali olup "izinli olma, icazetli oluş" durumunu ifade eder. Batı dillerinde yaygın olarak mezun karşılığı "devam ettiği okulu bitirmiş olanlar" anlamına gelen Latince kökenli alumni kelimesi kullanılır.
Törenler (ritüeller, seremoniler), bütün toplumlarda da bireysel, sosyal ve kurumsal hayatta farklı formlarda, farklı amaçlarla, kutsal ya da seküler mahiyette bir içeriğe sahip olarak yapılagelmektedir. Eğitim alanındaki mezuniyet veya diploma törenleri ise giderek eğlence amaçlı düzenlenen faaliyetlere dönüşmektedir. Yeni bir okula, yeni bir sınıfa ve döneme başlama gibi mezuniyet/diploma törenleri de toplumda belirli bir statüden başka bir statüye geçişi temsil eden törenler kapsamında yer almaktadır. Belirli bir alanda eğitimini tamamlayan biri için düzenlenen icazet merasimi, kişisel bir tören iken mezuniyet ya da diploma törenleri kitlesel mahiyette törenlerdir.
Geleneksel toplumdan modern topluma, geleneksel eğitimden modern eğitim sistemlerine dönüşüm sürecinde icazet ve mezuniyet merasimleri de daha seküler bir mahiyet kazanarak mezuniyet ve diploma (graduation, diplomas, certificate) törenlerine/kutlamalarına dönüşmüştür. Bu dönüşüm sürecinde kültürler arası etkileşim, popüler kültür ve kültür endüstrisinin etkilerinden de söz edilebilir. Kitlesel şekilde düzenlenen mezuniyet törenlerini oluşturan başlıca öğeler; katılımcılar (yöneticiler, öğretim kadrosu, öğrenciler, anne babalar ve diğer insanlar), tören mekânı, tören sembolleri, tören kıyafetleri, konuşmalar, şiirler, tören müziği vb. unsurlardır. Çoğu kere bu törenler, sırasıyla millî marşın söylenmesi, kurum dışından ve/veya içinden yöneticilerin ya da davetlilerin ve öğrenci temsilcilerinin konuşması, mezunlar tarafından katılımcıların selamlanması, dereceye giren mezunların tanıtılması, diploma yerine sembolik mahiyette geçici mezuniyet belgelerinin verilmesi, akademik kadro ile vedalaşma, mezuniyet/meslek yemini gibi uygulamalar sonrasında müzik eşliğinde sevinç gösterileriyle keplerin havaya atılması şeklinde gerçekleşmektedir. Ayrıca bazı kurumlarda, mezuniyet baloları, mezuniyet geceleri, mezuniyet partileri, konserler ve yemek programları da düzenlenmektedir. Giderek okullarda ve üniversitelerde kutlanan mezuniyet ve diploma törenlerinde standart hale gelen mezuniyet ve balo kıyafetleri, konser ve yemek programları, sosyal değerlere ve normlar bakımından birçok ülkede tartışma konusu olmaktadır.
Bunun en önemli sebebi mezuniyet törenlerinin, ülkelerin sosyal, kültürel, özelliklerine ve okulların tür ve kademelerine göre farklı formlarda düzenlenebilmekte iken küreselleşme sürecine bağlı olarak bütün kültürlerde giderek birbirine benzemekte olmasıdır. Modern toplumlardaki yükseköğretim mezuniyet törenlerinin tarihi, ilk üniversitelerin açılmasıyla yaşıttır ve XII. yüzyıla kadar dayanmaktadır. Bununla birlikte bütün dünyada standart formlara dönüşmeye başlayan mezuniyet törenlerinin, okul öncesi eğitimden yükseköğretime kadar eğitimin her kademesinde düzenlenmesi, daha yakın zamanlara aittir. Önceleri sadece ilgili okul mekânlarında yapılan bu törenler, giderek stadyum gibi geniş mekânlara taşınarak gerçekleştirilmektedir. Tören sonunda keplerin havaya atılması şeklindeki uygulama ise Amerika Birleşik Devletleri'nden bütün dünyaya yayılmıştır. Geçmişte yükseköğretimle sınırlı olan mezuniyet törenlerinin, tören kıyafetlerinin, kutlama biçimlerinin giderek ortaöğretime ve kreşlere kadar yaygınlaşması, günümüz toplumlarında ayrı bir eleştiri, hatta mizah konusu olmaktadır (bk. Okul Törenleri).
