1933 yılında İstanbul Dârülfünunu kaldırılarak yerine İstanbul Üniversitesi kurulmuştur. İlerleyen senelerde Türkiye'nin farklı şehirlerinde üniversiteler açılmaya başlanmıştır. Diyarbakır'da da bir üniversitenin açılması çok önceleri gündeme gelmesine rağmen 1950'lerden sonra somut tartışmalar yaşanmıştır.

20 Aralık 1960 tarihinde Diyarbakır Yıldız Gençlik Kulübü'nde Yusuf Azizoğlu'nun yönettiği toplantıda "Diyarbakır Ziya Gökalp Üniversitesi'ni Gerçekleştirme Derneği"nin kurulmasına karar verilmiştir. On bir kişiden oluşan derneğin kurucuları Yusuf Azizoğlu, Selahattin Cizrelioğlu, Vehbi Dabakoğlu, Behzat Eğilli, Hilmi Güldoğan, Natık Gültekin, Edip Güzel, Recai İskenderoğlu, Ruhi Nedimoğlu, Öğretmen Vahib Sayın ve Selahattin Yazıcıoğlu'dur. Dernek Yönetim Kurulu, 6 Şubat 1961 tarihinde Diyarbakır'da bir üniversite kurulmasının gerekliliğine dair bir beyanname yayımlamış, "yakın zamanda kurulacağına inanılan Ziya Gökalp Üniversitesi'nin inkılapların bekçisi ve Doğu ufuklarının ilim yıldızı olarak parlayacağına" dair kanaat ve temenniler bildirilmiştir. Dernek yönetimi, Ankara'da görüşmelerde bulunmuş, üniversitenin önemine dair raporlar sunulmuştur.

1964 yılında "Beş Yıllık Kalkınma Planı" çerçevesinde Türkiye'de beş yeni Tıp Fakültesi'nin açılması planlanmış ve 2 Temmuz 1964'te bu fakültelerden birinin de Diyarbakır'da açılması kararlaştırılmıştır. İsmet İnönü'nün 25 Ekim 1964 tarihinde Diyarbakır ziyareti sonrasında üniversite kurma çalışmaları biraz daha ilerlemiş, kurulacak üniversitenin adının Ziya Gökalp olacağı söylenmiştir. Adalet Partisi Genel Başkanı Süleyman Demirel de 29 Eylül 1965'te Ziya Gökalp'e vurgu yaparak Diyarbakır'da kurulacak "Güneydoğu Üniversitesi"ni desteklediğini bildirmiştir. Aynı yıl, Diyarbakır'da kurulacak olan Tıp Fakültesi Kanunu'nun meclise sevkinin gecikmesi üzerine Millî Eğitim Bakanlığı, Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı ile Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi arasında imzalanan bir protokol ile elli öğrencinin Diyarbakır Tıp Fakültesi adına Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne alınması kararlaştırılmıştır. Böylece Ankara Üniversitesi Diyarbakır Tıp Fakültesi 18 Aralık 1966'da kurulmuştur. Sabahattin Payzın 31 Mayıs 1968'de Diyarbakır Tıp Fakültesi'nin kurucu dekanı olarak atanmıştır. 3 Temmuz 1968 tarihli 1054 sayılı kanunla Diyarbakır Tıp Fakültesi için akademik ve idarî kadro verilmiş, Diyarbakır Hıfzıssıhha Enstitüsü'nün üst katının bir kısmı iki yıl için Tıp Fakültesi'ne tahsis edilmiştir. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde okuyan ikinci ve üçüncü sınıf öğrencileri Diyarbakır'a nakledilerek birinci sınıf öğrencileri ile Diyarbakır'da eğitim öğretime başlamışlardır (17 Ocak 1969). Diyarbakır Tıp Fakültesi ve öngörülen üniversite için Dicle nehrinin karşı yakasında 27.000 dönüm arazi kamulaştırılarak üniversiteye verilmiştir.

Diyarbakır Milletvekili Sabahattin Savcı ve otuz dokuz arkadaşının Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne sundukları Diyarbakır Üniversitesi Kuruluş Kanunu teklifinin 21 Kasım 1973'te 1785 numara ile yasalaşmasıyla üniversite hukuken kurulmuştur. Böylece 1785 sayılı kanunla Tıp ve Fen Bilimleri fakültelerinden oluşan, tüzel kişiliğe sahip Diyarbakır Üniversitesi 14 Kasım 1974 tarihinde fiilen öğretime başlamıştır. Diyarbakır Üniversitesi'nin adı 1982 yılında Dicle Üniversitesi olarak değiştirilmiştir.

2022 yılı itibariyle Dicle Üniversitesi'nde on beş fakülte, teknik donanımlara sahip on iki meslek yüksekokulu, dört yüksekokul, bir konservatuvar, dört enstitü, otuz Uygulama ve Araştırma Merkezi, Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Onkoloji Hastanesi, Çocuk Hastanesi, Yanık Merkezi, Kalp Hastanesi, Acil Travmatoloji Kompleksi mevcuttur. Dicle Üniversitesi yaklaşık 33.000 öğrenci ve 3600 akademik ve idarî personele sahiptir. Dicle Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, üniversite bünyesinde yer alan ve en büyüğü 1500 kişi kapasiteli beş ayrı salonu olan kongre merkezi ile Dicle Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Araştırma ve Uygulama Merkezi yer almaktadır.