A

ÜLGENER, SABRİ FEHMİ(1911-1983)

İktisatçı, sosyolog ve düşünür.

  • ÜLGENER, SABRİ FEHMİ
    • Ahmet Güner SAYAR
    • Web Sitesi: Türk Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 17.05.2026
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/ulgener-sabri-fehmi
    • ISBN ve DOI Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    ÜLGENER, SABRİ FEHMİ
ÜLGENER, SABRİ FEHMİ (1911-1983)

İktisatçı, sosyolog ve düşünür.

  • ÜLGENER, SABRİ FEHMİ
    • Ahmet Güner SAYAR
    • Web Sitesi: Türk Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 17.05.2026
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/ulgener-sabri-fehmi
    • ISBN ve DOI Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    ÜLGENER, SABRİ FEHMİ

İstanbul'da doğdu. Babası Mehmed Fehmi Efendi ilmiyedendir. Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte İstanbul'un ilk müftüsü olmuş, vefat tarihi olan 1943 yılına kadar bu görevde kalmıştır. Annesi ise Emine Behice Hanım'dır. Anne tarafından dedesi Hasan Sabri Paşa, Sultan II. Abdülhamid'in ordu kumandanlarındandır. Ailenin bu cenahında Sâmih Rifat Bey, İsmâil Fazıl Paşa, Ali Fuat (Cebesoy), Kâzım Paşa (Karabekir), Nazım Hikmet, Mehmet Ali Aybar ve Oktay Rifat Horozcu gibi bilinen akrabaları bulunmaktadır.

Sabri Ülgener ilkokula Divanyolu'nda başladı. Orta tahsilini İstanbul Erkek Lisesi'nde tamamladıktan sonra, 1931 yılında İstanbul Dârülfünunu Hukuk Fakültesi'ne girdi. Hukuk tahsili sürerken, 1933 Üniversite Reformu'yla Dârülfünun'dan üniversiteye geçiş sürecini yaşadı. 1935 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu. Mezuniyetini müteakiben, aynı fakültenin İktisadiyat ve İçtimaiyat Kürsüsü'nde Nazi Almanyası'ndan kaçıp gelen hocalar F. Neumark ve A.Rüstow'un asistanı oldu. 1936 senesinde müstakil bir iktisat fakültesinin kurulmasıyla birlikte bu fakülteye geçti. 1937'de doktorasını tamamladı. Yakın Şark Türk-İslam Dünyasının İktisat Ahlakı ve Zihniyeti başlıklı teziyle 1941 yılında doçent oldu. 1947-1948 yıllarında Amerika'ya gitti ve Harvard Üniversitesi'nde dönemin ünlü iktisatçılarından J. A. Schumpeter ile A. Hansen gibi iktisatçıların seminerlerine katıldı.

1951 yılında Tarihte Darlık Buhranları başlıklı çalışmasıyla profesörlüğe yükseltildi ve İktisat Fakültesi İktisat ve Maliye Teorisi Kürsüsü başkanı oldu. Bir dönem de fakültenin dekanlığını üstlendi. Lisans öğrencilerine, makro iktisat, iktisadî sistemler ve iktisadî düşünce tarihi derslerini verdi. Ayrıca yüksek lisans ve doktora öğrencileri için seminerler yaptı ve tezler yönetti. 1962 yılı Milli Gelir, İstihdam ve İktisadi Büyüme başlıklı eserini yayımladı. Ayrıca yurt içinde ve yurt dışında bilimsel toplantılara katıldı, tebliğler sundu. Bu meyanda makaleleri de yayımlanmaktaydı.

Mayıs 1981 tarihinde emekli oldu. Emeklilik günlerinde, yarım bıraktığı zihniyet çalışmalarını tamamlamanın gayreti içindeydi. 1 Temmuz 1983'te İstanbul Erenköy'de vefat etti. Edirnekapı Şehitliği'ndeki aile kabristanına defnedildi.

Bir iktisatçı ve iktisat sosyologu olarak Sabri Ülgener'e akademik şöhret sağlayan iki esaslı fikir kümesi vardır. Bunlardan ilki, iktisat teorisinin Keynesgil versiyonu ile Türkiye'yi soluklandıracak iktisadî devletçilik yolunda, yeni bir reçetenin sunulmasına öncülük etmesidir. Ülgener bu bağlamda, iktisadî fikirlerin Anglo-Saxon dünyasından Türkiye'ye aktarılmasında, dolayısıyla iktisat eğitiminde makro iktisat düşüncenin yayılmasında ve tedrisatında bir aracı gibi hareket etmiştir. Bu anlamda Ülgener'in katkısı, 1929 iktisadî kriziyle dengeden uzaklaşan ve karmaşaya yuvarlanan ekonomilerin yeniden dengeye gelebilmeleri için Keynes'in piyasanın dışından devlet müdahalesini esas alan korumacı iktisat politikalarını Türk iktisat düşüncesine getirmesidir.

Ülgener'in etkisinde kaldığı ikinci bilgi kümesi, 1933 yılında Türkiye'ye sığınan bazı Alman hocalarla yaptığı sohbetlerde ortaya çıkan W. Sombart-M. Weber iktisat/sosyoloji çizgisinin iktisadî zihniyet meselelerine yönelik açılımları idi. Ona göre bir Osmanlı mirası olarak Cumhuriyet'e intikal eden âtıl, hantal zihniyet dünyası, Türk insanını iktisadî madde karşısında pasif bir konuma itmişti. Bu halden en fazla şikâyet eden de Mehmet Akif Bey'di (Ersoy). Fakat hiçbir münevverin zihniyet dünyasını açıklayıcı bir yaklaşımı olmadı ve II. Meşrutiyet'ten 1935'lere kadar iktisadî madde karşısında sergilenen mesafeli duruş hiç araştırılamadı. Sabri Ülgener asistanlık günlerinden itibaren bütün akademik dikkatini bu konu üzerine teksif etti. Osmanlı ekonomik düzleminin kapitalizmin oluşmasına nasıl bir iktisadî zihniyet dünyasıyla engel olduğunu araştırdı. Ülgener'e göre Osmanlı ekonomisinde müslümanlar, dinlerine gösterdikleri hassasiyetin sonucu züht küresinin ürettiği rasyonalizmi ekonomik düzleme taşımak, olgusal gerçeğe dönüştürmek yerine, öbür dünyaya taşıyarak antimadde ya da irrasyonel bir iktisat zihniyeti oluşturdular. Bu zihniyet, hiçbir vakit rasyonel iktisadî bireyin doğumunu gerçekleştiremezdi. Keza bu alanda rasyonel bilgi üretecek eğitim kurumlarının bulunmayışı da mevcut duruma katkı sağladı. On beş yıllık ağır, temkinli ve sabırlı bir çalışmanın ürünü olan zihniyet çalışmaları 1951 yılında kitaplaştı. İktisadi İnhitat Tarihimizin Ahlâk ve Zihniyet Meseleleri adlı bu çalışma Sabri Ülgener'in şaheseri olarak kabul edilir.

Ülgener'in akademik hayatı sürerken, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi ertesinde, Türkiye'nin düşünce ortamında bir yer tutmaya başlayan sosyalist fikirler, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'ndeki akademik kadroyu, ideolojik sağ/sol ayırımıyla ikiye böldü. Bilhassa 1975 sonrasında, sokakta tedhiş ve terörün Türkiye'yi teslim alması karşısında, bir hoca olarak kalemini keskinleştirdi ve sosyalist aydın profilini masaya yatırdı. Ses getiren makalesi, "Aydınlar Sosyolojisi ve Çağımız Aydını" sosyalist aydınlara karşı duyduğu tepkinin bir sonucudur. Bu yazısını "Bilim, İdeoloji ve Marxism" takip etti. Bu yazılarında Ülgener, günümüz aydınının münevver olamadığını, Marxism'in de politik olarak güçlü, fakat entelektüel olarak tam bir "çöl kuraklığı" içinde bulunduğunu ifade etmiştir.

12 Eylül 1980 askerî darbesi sonrasında, 1981 yılı başlarında, İktisadi İnhitat Tarihimizin Ahlak ve Zihniyet Meseleleri adlı eserini gözden geçirerek İktisadi Çözülmenin Ahlâk ve Zihniyet Dünyası başlığı altında yeniden yayımladı. Aynı yılın sonlarına doğru, bu defa, zihniyet araştırmalarında özgün bir eseri olan Zihniyet ve Din'i yayıma hazırladı. Bu eserlerini takiben, daha önce yayımlanmış bazı makalelerini de Zihniyet, Aydınlar ve İzm'ler başlığı altında kitaplaştırdı.

Ülgener akademik çalışmalarını, ağırlıklı olarak bir Osmanlı mirası olarak, çağdaş Türk ekonomisinin irrasyonelle kuşatılmış olmasına ayırmıştı. Ülgener zor yazan, kolaya kaçmayan bir iktisat düşünürü idi. Özgün bir üslubu vardı.

Farklı kaynaklardan beslenen zengin bir entelektüel bilgi birikimine sahipti. Somut olguların kuşatılmasında, aklın rehberliğinde "norm" kurgularken, iktisat teorisi, iktisat sosyolojisi, edebiyat, tarih, İslam hukuku, ilahiyat ve tasavvufuna dair bilgi verilerini araştırmalarında cömertçe kullandı. İslam tasavvufuna kapı açması, metafiziğin rasyonalizasyonu ile zirveye çıktı. Zengin fikrî birikimi ve müktesebatı ile meslektaşlarına ve talebelerine örnek bir insan oldu.

Kaynakça

Bıyıklı, Şaban. Zihniyet Araştırmaları Bağlamında Sabri Ülgener’in Araştırma Yöntemi ve Klasik Kaynakların Kritiği. Dr.T, Marmara Üniversitesi, 2019.

İlgen, Abdülkadir. “Sabri F. Ülgener”. Türkiye’de Sosyoloji. der. M. Ç. Özdemir. Ankara 2008, I, 863-915.

Mardin, Şerif. “Aydınlar Konusunda Ülgener ve Bir İzah Denemesi”. Toplum ve Bilim. sy. 24 (1984), s. 9-16.

Özkiraz, Ahmet. Sabri F. Ülgener’de Zihniyet Analizi. Ankara 2000.

Sayar, Ahmed Güner. Bir İktisatçının Entellektüel Portresi: Sabri F. Ülgener. İstanbul 1998.

a.mlf. Ülgener Yazıları. İstanbul 2006.

Kaynak: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/ulgener-sabri-fehmi

Görüş, öneri ve yorumlarınız için tıklayınız.

Bilgi paylaştıkça çoğalır. Okuduğunuz için teşekkür ederiz.

ÜLGENER, SABRİ FEHMİ (1911-1983)

İktisatçı, sosyolog ve düşünür.

Önizleme