Ortaöğretim ve öğretmen yetiştiren okullarda okutulan bir ders.
Ortaöğretim ve öğretmen yetiştiren okullarda okutulan bir ders.
1850'lerden itibaren kimya araştırmalarında yaşanan gelişmelerle ortaya çıkan zehirli gazlar, savaşların yapısını değiştirmiş ve askerî literatüre yeni bir savaş yöntemi eklemiştir. İlk defa I. Dünya Savaşı'nda Almanlar tarafından kullanılan zehirli gazlar, savaşı cephe gerisindeki sivil halka taşımıştır. I. Dünya Savaşı'nda edinilen bu tecrübe, Türkiye'de olası bir savaş durumunda zehirli gazlardan korunma ve zehirli gazın etkisini azaltmada halkın bilinçlendirilmesi konusunu gündeme getirmiştir. Bu çerçevede halka açık konferanslar düzenlenerek, dergiler, bilgilendirici kitaplar, kanun ve talimatnameler hazırlanarak vatandaşların eğitilmesi amaçlanmıştır.
Türkiye'de eğitim sistemi içerisinde zehirli gazlardan korunma ilk defa Dârülfünun'da gündeme gelmiştir. Maarif Vekâleti 1929 yılında Dârülfünun'dan kimya ve tıp eğitimi gören öğrencilerin zehirli gazlara yönelik uygulamalı eğitim alabilecekleri bir enstitünün kurulması için ayrıntılı bir program hazırlamasını istemiştir. Ancak böyle bir enstitünün kurulduğuna dair bir bilgiye rastlanmamıştır.
Millî eğitim sisteminde zehirli gazlardan korunmaya yönelik ilk adım 1931'de atılmıştır. Büyük Erkân-ı Harbiye Sıhhiye Müfettişliği Kimya Şubesi müdürü kimyager Nuri Refet Korur'dan zehirli gaz tedrisatına dair bir program hazırlaması istenmiş, 11 Şubat 1931 tarihinde bu programın liseler, muallim mektepleri ve orta mekteplerde uygulanmasına karar verilmiştir. Söz konusu programda gazdan korunmanın ayrı bir ders olarak okutulmayacağı, liseler ve muallim mekteplerinde kimya dersi, orta mekteplerde fen bilgisi dersinde gaz konusu içinde işleneceği belirtilmiştir. Programda gaz tedrisatının öncelikli amacının öğrenciye gaz harbi hakkında genel bilgi sunmak ve olası bir gaz harbinde neler yapılması gerektiğini öğretmek olduğu ifade edilmiştir. Ayrıca öğretmenlerden zehirli gazdan korunmanın önemini öğrencilere sürekli telkin etmeleri ve programı uygulamalı bir şekilde işlemeleri istenmiştir. Aynı yıl Nuri Refet Korur tarafından Orta Mektep, Muallim Mektepleri ve Liseler İçin Muharebe Gazları başlıklı bir ders kitabı hazırlanmıştır.
1931 yılında okullara tebliğ edilen program 1934'e kadar bu şekilde okutulmuştur. Program 1934'te "zehirli gazlardan korunma dersi" ismiyle tekrar ele alınmış ve müfredat programlarına "Lise ve Muallim Mektepleri ile Orta Mekteplerde Harplerde Kullanılan Zehirli Gaz Tedrisatı" başlığı ile eklenmiştir. 24 Aralık 1935 tarihinde dersin müfredat programını, ders kitaplarını, öğretmenler için kılavuz kitapları ve ders uygulamasında kullanılacak malzemeleri belirlemek için Avni Refik Berkman, Nuri Refet Korur ve Hikmet Konuralp'tan oluşan bir komisyon toplanmıştır. Komisyon kararına göre ortaokullar için gazdan korunma dersinin müfredat programının olmasına karar verilmiştir. Dersin ortaokullarda fen bilgisi dersi içerisinde, fen bilgisi öğretmenleri tarafından verilmesine, sınavların da aynı ders kapsamında yapılmasına karar verilmiştir.
Komisyon dersin lise ve muallim mektepleri müfredatında da yer almasına karar vermiş ve dersin muhtevası gaz savaşlarının tarihçesi, kullanılan kimyevî maddeler ve sınıflama, gazların insanlara ve çevreye etkileri, ilk yardım ve gazlardan aktif ve pasif korunma yolları, korunma araçları olarak belirlenmiştir.
Dersin liselerde kimya derslerinde işlenmesine, derse kimya öğretmenlerinin girmesine ve ders sınavının kimya dersi kapsamında yapılmasına karar verilmiştir. Komisyon ayrıca lise son sınıfta bulunan öğrencilere dersin konferanslarla öğretilmesine ve konferansların sonunda öğrencilerin sınava tâbi tutulmasına karar vermiştir. Gaz ve Gazdan Korunma Dersleri Hakkında Müfredat Programı basılmış ve okullara gönderilmiştir.
Kültür Kurulu, komisyonca hazırlanan müfredat programına bağlı olarak ders ve kılavuz kitaplarının Nuri Refet Korur ile Hikmet Konuralp tarafından yazılmasına karar vermiştir. Ancak Hikmet Konuralp ve Nuri Refet Korur'un hazırladığı Ortaokullar İçin Zehirli Gazlardan Korunma Dersleri adlı kitap fazla ayrıntılı olduğu için öğretmen kitabı olarak kabul edilmiş, onun yerine Avni Refik Berkman ve Hikmet Konuralp tarafından hazırlanan Ortaokullara Mahsus Zehirli Gazlardan Korunma Dersleri adlı kitap ortaokullar için uygun görülmüş ve kabul edilmiştir. Aynı yıl yine Avni Refik Berkman ve Hikmet Konuralp'in hazırladığı Zehirli Gazlardan Korunma Dersleri adlı eser liseler ve öğretmen okullarında okutulmak üzere kabul edilmiştir. Söz konusu kitaplar 1938 yılında yeni program ve terimlere göre değiştirilerek Kadri Yaman ile Hikmet Konuralp tarafından tekrar yazılmış ve Zehirli Gazlardan Korunma Dersleri adıyla orta mektep ve lise ile muallim mektepleri için iki ayrı kitap olarak kabul edilmiştir. Ayrıca müfredat programlarında "Lise ve Muallim Mektepleri ile Orta Mekteplerde Harplerde Kullanılan Zehirli Gaz Tedrisatı" başlığı ile verilen program kaldırılarak dersin konuları kimya dersi müfredatı içine alınmış, 1949 yılında yeniden düzenlenen 1952'de uygulanmaya başlanan müfredat programlarında ise fen bilgisi ve kimya dersi içeriklerinden kaldırılmıştır.
İki savaş arası dönemde Türkiye'nin millî güvenlik meselesi olarak ele aldığı hava saldırıları ve zehirli gazlardan korunma meselesine dair farklı çalışmalardan söz edilebilir. "Zehirli Gaz Saldırılarına Karşı Halkın Bilinçlendirilmesi ve Eğitimdeki Yansıması: Gazdan Korunma Dersi (1931-1940)" başlığıyla Sena Coşğun Kandal tarafından hazırlanan çalışma hava saldırıları ve zehirli gazlardan korunmanın eğitime yansıyan yönüne odaklanmıştır.
BCA, 30.10/45.292.19.
Coşğun Kandal, Sena. “Zehirli Gaz Saldırılarına Karşı Halkın Bilinçlendirilmesi ve Eğitimdeki Yansıması: Gazdan Korunma Dersi (1931-1940)”. Turkish History Education Journal. 5/2 (2017), s. 549-573.
Gaz ve Gazdan Korunma Dersleri Hakkında Müfredat Programı. İstanbul 1936.
Korur, Nuri Refet. Orta Mektep, Muallim Mektepleri ve Liseler İçin Muharebe Gazları. İstanbul 1931.
Ma’ârif Vekâleti Millî Talîm ve Terbiye Dairesi Kararları. 11.2.1931, Karar nr. 19; 31.1.1931, Karar nr. 171.
T.C. Kültür Bakanlığı, Kültür Kurulu Kararları. 12.3.1938, Karar nr. 20; 18.3.1938, Karar nr. 21; 24.12.1935, Karar nr. 197; 24.12.1935, Karar nr. 198; 30.12.1936, Karar nr. 146; 9.10.1936, Karar nr. 96.
Kaynak: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/gazdan-korunma-dersi
Bilgi paylaştıkça çoğalır. Okuduğunuz için teşekkür ederiz.
Ortaöğretim ve öğretmen yetiştiren okullarda okutulan bir ders.