Kökleri XVI. yüzyıla kadar götürülebilecek olup ilkin askerî mühendislik eğitimiyle görünür olmuş, XIX. yüzyıldan itibaren askerî ve sivil ayırımı olmaksızın bütün okullarda yaygınlaşmıştır. Temel görevleri arasında ders dönemlerinin belirlenmesi, tatillerin tespiti, ders programlarının düzenlenmesi, ders içeriklerinin geliştirilmesi, derslerin zamanında ve usulüne uygun bir şekilde işlenmesi yer almıştır.

İşlev ve karakterinden dolayı XVI. yüzyılda yardımcı bir kadro olarak ortaya çıkan ders vekilliği ile ders nazırlığı arasında bir bağ kurulmaktadır. Çünkü XIX. yüzyıl öncesinde ders vermesi meşrut kılınan şeyhülislamların yoğunluğundan ötürü yerine vekil olarak ders veren görevlinin iş tanımları zamanla değişerek gelişmiş, ders nazırınınkine benzer ve eğitime ilişkin yeni alanlar eklenmiştir. Medreselerdeki eğitimin işleyişinden vakıf nazırı sorumlu iken dersiâmlık tesis edilmiş, medreselerde ders vekillerinin görevleri arasına derslerin zamanında ve usulüne uygun olarak verilip verilmediğinin denetlenmesi de dahil edilmiştir. Bu sebeple ders vekilliği zamanla değişmiş, Tanzimat ile Meşrutiyet dönemleri boyunca klasik öğretim düzenindeki gelişmeyle birlikte XIX. yüzyılda medreselerin dışında genel bir görünüm kazanarak ders nazırlığına dönüşmüştür. Benzer bir bağ şehzade eğitiminin temel hocalarından lala ile de kurulmuş, müstakbel sultanın yetiştirilmesinden sorumlu olan lalalık müessesesi de zamanla dönüşerek şehzade eğitiminde ders nazırlığı haline gelmiştir.

Osmanlı eğitim sisteminin modernleşmesi sürecinde askerî mühendislik okullarının yanı sıra rüştiye gibi sivil okulların açılması beraberinde bu kurumlardaki eğitimin düzenlenmesi meselelerini gündeme getirmiştir. Her ne kadar Osmanlı eğitim tarihinde 1795-1845 yılları arasında başhocalık gibi bir kadro mevcutsa da hem bu kadro hem de rüştiyelerin yapılanmasında hesap, coğrafya ve benzeri derslerin programa girmesinde ders nazırlığının ihdas edilmesi yenilik olmuştur. Sultan Abdülaziz'in 1867 yılında Avrupa'ya yaptığı seyahat ve bu seyahat sırasında Osmanlı eğitim sisteminin yenilenmesine dair fikirler geliştirilmesi ders nazırlığı görevinin Osmanlı eğitim sisteminde tesis edilmesinin önemli gerekçelerinden biri olarak gösterilir.

Eğitimin planlanması, ders programlarının oluşturularak geliştirilmesi gibi alanların önemi, eğitim yönetiminin gerekliliği idareciler tarafından takdir edildiğinden askerî okullardan başlayarak sivil okullarda da öğretimin düzenlenmesi, derslerin seçimi ve eğitimin sürdürülmesinden sorumlu bir görevlinin tayin edilmesi kararlaştırılmıştır. Ders nazırlığı mevcut insan kaynağından karşılanmaya çalışılmış, kuvvetli muhalefete rağmen okulun niteliği, derslerin çerçevesi gibi farklı gerekçelerin gerektirdiği ölçüde yurt dışından görevlendirmelerin yapıldığı da olmuştur.

Askerî okullardaki ilk ders nazırlığı Selim Sâtı Paşa (1837-1841) tarafından tesis edilmiş, daha sonra söz konusu görev alanı bu okullarla sınırlı kalmayarak diğer okullarda (rüştiye, idâdî ve sultânî) görülmeye başlanmıştır. Mesela Dârülmûsikî-yi Osmânî gibi farklı alanlarda eğitim veren bir kurumda düzenleyici bir makam olarak işlevsel hale getirilmiştir.

Ders nazırlığının en önde gelen görevi, okul müdürünün okul idaresinin yanında eğitimin düzenli bir biçimde sürdürülmesini sağlamak, bunun için gerekli önlemleri almak olmuştur. Bahsedilen bu genel çerçevenin içinde eğitime başlanacak ve sona erecek tarihlerin belirlenmesi, tatil zamanlarının tespiti, hangi derslerin görüleceğinin tayini, eğitimde takip edilecek kitapların belirlenerek temin edilmesi ve sürekli bir biçimde ders programının geliştirilmesi yer almıştır. Eğitim ve derslere ilişkin yapılması talep edilen hususların bildirildiği kişilerin arasına ders nazırları da dahil edilmiş, böylelikle ders nazırları ders programlarının geliştirilmesinden sorumlu olmuştur. Ders nazırları eğitim faaliyetlerinde materyal kullanımı gibi alanlarda ihtiyaç duyulan önlemlerin alınmasıyla da uğraşmış, gerekli görüldüğünde merkezî idareden yayın taleplerinde bulunmuştur. Askerî okuldaki bütün süreçlerin ders nazırı tarafından defter tutularak takip edilmesi planlanmış, muhtemel aksaklık ve sorunların çözümünde de doğrudan müdahaleye yetkili ve sorumlu kılınmıştır. Ders veren öğretmenler tarafından hazırlanmış bilgi notları ders nazırları tarafından defterlere kaydedilmiş, öğrencilerin yıllık durumları ise bu notlara göre tespit edilmiştir.

Ders nazırları genellikle kendi niteliklerine uygun olan okullarla eşleştirilmiş, çoğu defa askerî okullarda askerî, sivil okullarda sivil menşeli görevlilerin tayinine hassasiyet gösterilmiştir. Bununla birlikte farklı kurumlardan tayinler de söz konusu olmuş, askerî okullar için kıtalardan ders nazırı atamaları yapıldığı gibi sivil okullar için idarî yapıdan görevlendirmelere yer verilmiştir. Üstlendikleri görevlerin nitelik ve niceliğine göre farklı idarî sorumluluklar almış, misal olarak okul müdürü olan mektep nazırlarına vekâlet ettikleri de olmuştur. Ayrıca aslî görevlerinin dışında uzmanı oldukları alanlarda da çalışmalarını sürdürmüş, gerekli görülen zaman ve durumlarda tahkik, teftiş ve raporlama süreçlerinde de görevlendirilmişlerdir. Bürokratik düzen içinde başarılarına göre ödüllendirilmiş, maaş, rütbe ve nişanlarla taltif edilmişlerdir.

Osmanlı eğitim düzenindeki hem insan hem de malî yetersizliklerden ders nazırlığı da etkilenmiş, zaman zaman bu görev ya ihmal edilmiş ya da hakkıyla yerine getirilmesinde başarı sağlanamamıştır. Ders nazırlığı meselesi sıklıkla Osmanlı idarecilerinin gündeminde yer almış, kimi idareciler bu görevi müdürlerin yerine getirilebileceğini ileri sürerken diğer bir grup ders nazırlığı olmadığı sürece eğitim sisteminin kâmil mânada yürütülemeyeceğini ifade etmiştir.