Tarihin en eski zamanlarından beri ilimler teknik nitelikleri, mahiyetleri ve amaçları bakımından tasnif edilmiştir. Bilgi ve bilimlerin tasnifi Antik Yunan, Grek, Latin ve onlardan sonra gelen kültür ve medeniyetlerde sıklıkla görülür. Farklı medeniyetlerin bilgi ve bilim tasnifinde öncelikli ayrım, bilginin kökeni, elde etme biçimi ve amacına yöneliktir. Buradan hareketle ilimler kendileri dahil, diğer ilimlerin öğrenilmesi için kullanım amacı taşıyorsa araç/alet, bizatihi kendisi ve sağladığı yarar/fayda için öğreniliyorsa da âli/yüce/yüksek ilimler olarak kategorize edilmiştir. Yüksek (âlî) ilimler olarak tasnif edilenler, insanın kendisi dâhil varlık dünyasını kavramaya ve bu dünyadaki hayatını düzenlemeye yönelik ilimlerdir. Bunların başında teoloji, felsefe gelir. Teoloji/dinî ilimler kendi içinde alt kategorilere ayrılır. Dinî, felsefî ve sanatsal yüksek ilimlerin öğrenilebilmesi için dil, gramer, mantık, matematik, teknik ve teknolojik bir takım alt yapı bilgiler kümesinin öğrenilmesi gerekir. Bunlara araç/alet ilimleri denilir.

İlimlerin tasnifine yönelik kalıcı ilk düzenlemenin Antik Yunan felsefe dünyasında yapıldığı görülmüştür. Burada, felsefe ve teoloji tahsili yapabilmek için öncelikle trivium (gramer, mantık, retorik), ardından da quadrivium (aritmetik, geometri, müzik, astronomi) ilim aşamalarının hakkıyla öğrenilmesi istenmiştir. Yedi özgür sanat olarak da şöhret bulan ve hiyerarşi, herhangi bir bilim sahasında temel bilgi ve kavrayışlara geçebilmek için gerekli olan en temel bilgiler düzeyini anlatmaktadır. Modern üniversitelerin fen-edebiyat fakültelerinin kurumsallaşmasının temeli olarak değerlendirilen bu ayrışma ile teoloji ve felsefe yapmanın eşiğine gelmek hedeflenmiştir. Antik Yunan, Grek ve Roma medeniyetlerinin ilimler tasnifi, kısmen değişerek ve mahiyetine özgünlükler yüklenerek İslam ilim geleneğinde sürdürülmüştür. Modern dönemde ise çok detaylı ilim hiyerarşileri ortaya çıkmıştır.

Alet ilimlerinin ne olduğu bir "ilimler tasnifi" meselesi olarak görülmüştür. İlimlerin bir kısmının diğer bir kısmına araç oluşu öğretimde gerekli görülen bir durumdur. İlimler tasnifini konu alan eserler de ilimlerin birbiriyle ilişkisini her zaman eğitim-öğretim faaliyetinin yürütülmesi bakımından ele alır. Ancak bu literatürde yer alan ilimler tasnifi hakkındaki yazılar bir bütün olarak değerlendirildiğinde esas itibariyle din-felsefe ya da akıl-vahiy ilişkisi sorununun bir sonucu oldukları görülür. Bu çerçevede İslam muhitinde dinî ilimler ve felsefî ilimler veya naklî (şer'î/dinî) ilimler ve aklî (felsefî/hikemî) ilimler şeklinde tasnifler yapılmış, bunlar da kendi içinde kısımlara ayrılmıştır. Bu genel şema içinde dil ve mantık ilimleri "alet ilimleri" olarak nitelendirilmiş; dil ilimlerine dinî ilimler alanında ve mantığa da aklî ilimlerde merkezî bir önem atfedilmiştir.

Alet ilimleri "kendisi dışında bir şeye alet olan" ilimler başlığı altında da ele alınmıştır.  Bunlar da "manaya alet olan", "söz ve yazı gibi manaya ulaştırıcı vasıftaki şeylere alet olan" diye iki kısma ayrılmıştır. İlk kısma mantık ilmi, diğer kısma da dil bilimleri (ilmü'l-âdâb) getirilmiştir. Bu yaklaşım İslam felsefesinde "alet" kavramına yüklenen felsefi anlama imada bulunur.

İlk İslam filozofu Kindî'ye göre farklı ilimlere giriş amacıyla öğrenilen alet ilimleri mantık ve matematik olmak üzere iki kısma ayrılır. Mantık, Aristo'nun Organon külliyatından ibarettir. Matematik ise aritmetik, geometri, astronomi ve müzik şeklinde Antik Yunan geleneğinin aynen devam ettirildiği biçimiyledir. İbn Sînâ, sadece mantık ilmini alet ilimleri kategorisine sokmuş, dil ve gramerden bahsetmemiştir.  Kapsamlı bir ilimler tasnifi yapmasının yanında, kendi zamanındaki eğitim metotları açısından çeşitli ilimlere eleştirel bir yaklaşıma sahip olan İbn Haldûn da alet ilimleri kavramını kullanan âlimlerdendir. O, Mukaddime'sinde ilimleri "bizatihi maksud olan ilimler" ve "sözü edilen ilimler için alet ve vesile olan ilimler" olmak üzere ikiye ayırır. İkinci kısma örnek olarak Arap dili ilimlerini, hesap ilmini ve mantığı zikretmiştir.

Osmanlı âlimlerince kaleme alınmış geniş bir ilimler tasnifi literatüründen bahsetmek mümkündür. Bu literatürde en ayrıntılı ilimler tasnifini yapmasından dolayı haklı bir şöhrete sahip olan Taşköprizâde Ahmed Efendi ve Miftâhu's-Sa'âde isimli eseri önem taşır. Taşköprizâde ilimler tasnifine, ilimleri alakalı olduğu nesneye bağlı olarak tasnif etmekle başlar. Bunun için de varlıkları varoluş mertebelerine göre dört kısma ayırır. Ona göre her bir varlığın yazıda, sözde, zihinde ve dış gerçeklikte (a'yân) bir mertebesi vardır. Bir nesnenin her bir mertebedeki varlığı, kendisinden sonra gelen mertebedeki varlığına delalet eder. Bu tasnif kapsamında dış gerçeklik haricindeki varlık mertebelerine ilişkin ilimler alet ilimleri diye isimlendirilmektedir. Taşköprizâde, nesneleri yazıda, sözde ve zihinde bulunan altmışa yakın disiplin ve alt disiplin saymaktadır. Bunların hepsinin Osmanlı eğitim kurumlarında müstakil dersler hâlinde okunduğu söylenemez.

Taşköprizâde'nin tasnifi, klasik dönem Osmanlı eğitim kurumlarının müfredatları ile birlikte ele alındığında temel okuma yazma eğitiminin dışında alet ilimleri başlığı altına girebilecek disiplinler şunlardır: Sarf, nahiv, mantık, belagat (meânî, beyan, bedî'). Literatürde kelam ve felsefenin de Osmanlı medreselerinde birer alet ilmi mesabesinde olduğuna dair tespitler yer alsa da gerek bu derslerin yüksek seviye eğitim kurumlarında yer alması gerekse ilimler tasnifi alanında eser veren müelliflerin söz konusu ilimlere yaklaşımı bu kanaatin doğru olmadığını göstermektedir.

Osmanlı son döneminde medreselerin ıslahı sürecinde yapılan çalışmalarda, klasik dönem medreselerinde müstakil ders olarak yer almayan bazı alet ilimleri de farklı eğitim programlarının müfredatında kendilerine yer bulmuştur. Dârülhilâfeti'l-Âliye medreselerinin ihzârî (hazırlık) kısmında yer alan Türkçe, tarih, coğrafya ve hüsn-ü hat; tâli kısmında yer alan Arap diline yönelik mükaleme (konuşma pratiği) ve tatbikat dersleri ile Türkçe inşa ve edebiyat, Farsça ve seçmeli İngilizce-Almanca-Fransızca dersleri bunlara örnek gösterilebilir. Yukarıda örnek verilen alet dersleri, Tanzimat'tan sonra medreselerden ayrı eğitim kurumları olarak örgütlenen ibtidâiler, rüştiyeler ve idâdîlerde de okutulmuştur.