Tarih boyunca devletler arası ilişkilerin en temel kavramlarından olan diplomasi, son yıllarda yaşanan hızlı dönüşüm ve gelişmelerle beraber çeşitlenerek yeni kavramların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Eğitim diplomasisi de bunlardan biridir. 1990 yılında Tayland'da Herkes İçin Eğitim Dünya Konferansı'nda bütün devletlerin temel eğitim konusunda küresel bir yaklaşım geliştirmeye çağırılması üzerine eğitim ile kalkınma arasındaki ilişkiye yönelik vurgunun artması sonrasında daha fazla kullanılmaya başlanılmıştır. Bu anlamda değer boyutu öne çıkan ve özel ulusal çıkarların ötesinde bir yaklaşımla ortaya konan eğitim diplomasisi kavramı, zamanla dış politikada en önemli yumuşak güç unsurlarından biri haline gelmiştir.

Eğitim diplomasisi, kavram ve konsept olarak kamu diplomasisi, yumuşak güç ve küreselleşmenin dünya siyasetinde etkin hale gelmesinden esinlenerek yaygınlaşan ve devletler tarafından bir politika olarak ciddiye alınan bir yoldur. Genel olarak literatüre bakıldığı zaman eğitim diplomasisi konusunda iki temel anlayış ve eğilim göze çarpar. Bir tarafta diplomasi yöntemini kullanarak eğitim sorunlarını çözmeyi veya eğitimi küresel ihtiyaçlar çerçevesinde yeniden düzenlemeyi ifade eder. Diğer tarafta eğitim kurumlarını ve öğrencileri bir değer ve imkân olarak görüp ilgili devletin yumuşak güç unsurlarına ve dış politika ajandasına katkı sağlamasına işaret eder. Birincisinde eğitim, daha çok bir amaç olarak görülürken, ikincisinde devletin çıkarları ve politikası için bir araç olarak kabul edilir.

Bu çerçeve itibariyle eğitim diplomasisi, devletlerin hem kamu hem de özel sektördeki eğitimcileri ve eğitim kurumları marifetiyle diplomatik becerileri kullanarak uluslararası bireyler ve kuruluşlarla iş birliğini arttırmayı ve derinleştirmeyi amaçlayan; eğitimi bütün dünyada herkesin erişebileceği temel bir hak olarak görüp yeni nesiller yetiştirmek isteyen ve var olan sorunların üstesinden ancak eğitim yoluyla gelinebileceği inancıyla yapılan her türlü faaliyettir.

Eğitim diplomasisinin pratik uygulaması, ortaöğretim dahil bütün eğitim süreçlerini kapsıyor olsa da en büyük etkisini daha çok yükseköğretim ve değişim programları üzerinden göstermektedir. Bu sebeple özellikle yükseköğretimde ideal bir yumuşak güç aracı olarak çok katmanlı seviyelerde çok boyutlu ve çeşitli ilişkilerin gelişmesini sağlayarak eğitim üzerinden küresel, bölgesel ve ikili ilişkilere katkı verecek olan ortamı olumlu şekilde etkiler. Eğitim diplomasisi, dış ilişkileri yürütmek açısından önemli bir imkân olup kamu diplomasisi uygulamalarında stratejik bir mahiyet gösterir.

Öğrenci değişimleri ve burslar, yumuşak güç stratejilerine önemli katkılar sağlayan öğeler olarak küresel diplomasinin ayrılmaz bir parçasına işaret eder. Eğitim diplomasisi, birçok ülke tarafından uluslararası öğrencilere eğitim fırsatları sağlamak yumuşak güç hedeflerine ulaşmak açısından son derece önemli bir yöntem olarak görülmektedir.

1990'lardan sonra hızla artan devlet destekli burslar ve öğrenci değişim programları modern eğitimin ve diğer yabancı bağlantıların ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Eğitim değişimini teşvik eden devletlerin değişen derecelerde önceliklendirmeleri olsa da temelde üç hedefi vardır. Birinci hedef, başarılı öğrencilerin ülkesine geri dönüp bilimsel, teknolojik ve ekonomik gelişmeye katkıda bulunmasıdır. İkincisi, diğer ülkelere dönebilecek ve ekonomik kalkınmaya (genellikle az gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerde) katkıda bulunabilecek beşerî sermayeyi geliştirmektir. Üçüncü hedef ise kamu diplomasisi yararına kültürler arası ilişkiler kurmaktır. Bu amaçlar doğrultusunda hükümetler okul ücretlerini karşılayan kaynaklar oluşturma, lisansüstü eğitime önem verme ve burs sağlayacağı öğrencileri çeşitli kriterlere göre seçme gibi alanlarda çalışmalar yapmaktadırlar.

Kamu diplomasisi perspektifinden uluslararası eğitim, bir devletin dış politikasını ilerletmesini kolaylaştırabilir, ona yeni alanlar açabilir. Ayrıca uluslararası öğrenciler eğitim gördüğü üniversiteler ve ülkeler için doğrudan parasal veya itibar katkısının ötesinde sonuçlara sahiptir. Mesela Fulbright Eğitim ve Kültür Burs Programı, dünya çapında yaygınlık kazanmış Amerika'nın en iyi bilinen kamu diplomasisi programıdır. Bu tür programlar aynı zamanda eğitim için gelen uluslararası yetkin beyinleri etkilemeyi amaçlayan politika ve programları da ihtiva eder. Bu sebeple eğitim değişimleri son derece önemli olup Dışişleri diplomatlarının işini de kolaylaştırır.

Soğuk savaş döneminde Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği arasında yaşanan sert siyasal ve ekonomik rekabet eğitim diplomasisi alanında da kendisini göstermiş ve ilgili devletler özellikle etkili oldukları ülkelerin gelecek nesillerini yetiştirmek ve bu sayede etkilerini devam ettirmek için özel öğrenci değişim programları uygulamıştır. Amerika Birleşik Devletleri, daha çok NATO üyesi veya kendisine yakın gördüğü ülkelerle öğrenci değişimi yaparken, Sovyetler Birliği özellikle Ortadoğu, Afrika ve Latin Amerika'dan çok sayıda öğrencinin Moskova'da eğitim görmesini bir politika olarak takip etmiştir. Bu bağlamda Fulbright Programı II. Dünya Savaşı'nın ardından kurulmuş, 300.000'den fazla Amerikalı öğrenci ve akademisyeni araştırma yapmak ve yabancı dil öğrenmek üzere yurt dışına göndermiştir. Sovyetler Birliği ise ikili devlet bursları üzerinden sosyalist blok ülkelerinden çok sayıda öğrenci değişimi politikası uygulamıştır (bk. Eğitim Değişim Programları).

Soğuk savaş sonrası uluslararası sistemdeki dönüşüm ve kırılmalar neticesinde devletler eğitim diplomasisine yeni bir gözle bakmaya başlamıştır. Teknolojinin gelişmesi ve iletişimin artmasıyla beraber küçük ve orta ölçekli ülkeler eğitimde değişim programlarını kendilerinin güç projeksiyonu açısından bir fırsat olarak görmüşlerdir. Önceden dışarıya öğrenci gönderen çoğu ülke artık kendi ülkesinde yabancı öğrencilere eğitim fırsatı vermeye başlamıştır. Bu anlamda en çok öne çıkan ülkeler arasında Brezilya, Türkiye ve Hindistan sayılabilir. Bu ülkeler eğitim üzerinden kendilerini uluslararası alanda yeniden konumlandırmaya çalışmakta ve görünür kılmak istemektedir. Bu anlamda Türkiye, öğrenci değişimini "Türkiye Bursları" programı üzerinden yapmakta olup 2023 yılı itibariyle binlerce öğrenci Türkiye üniversitelerinde eğitim görmektedir (bk. Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı).

Türkiye aynı zamanda eğitim diplomasisi ve yumuşak güç anlamında dünyadaki gelişmeleri yakından takip ederek bu çerçevede yeni kurumlar ihdas etmiş ve etkinlik alanını genişletmeye çalışmıştır. 2007 yılında kurulan Yunus Emre Enstitüsü, Türkçe öğretiminin yaygınlaştırılmasına yoğunlaşırken; 2009 yılında kurulan Yurtdışı Türkler ve Akraba Toplulukları Başkanlığı (YTB) hem ülke dışında yaşayan Türkler'in faaliyetlerine destek vermekte hem de Türkiye'de eğitim almak isteyen öğrencilerle alakalı süreçleri yürütmektedir. 2016 yılında kurulan Türkiye Maarif Vakfı ise yurt dışında Türkiye adına okullar açarak Türkiye'nin uluslararası eğitim markası olma yolunda çalışmalar yapmaktadır. Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yeniden düzenlenen "yurt dışında lisansüstü öğrenim bursluluk programı", eğitim diplomasisi anlamında özel bir öneme sahiptir. Bu çerçevede dünyanın birçok ülkesinde eğitim gören Türk öğrenciler, eğitim elçileri olarak küresel, entelektüel ve sosyal ilişkilerinde giderek güçlenen şekilde kilit bir rol oynamaktadır.