Çocuk üniversiteleri kâr amacı gütmeyen bir alternatif eğitim ve topluma hizmet uygulamasıdır. Amacı çocukların merak etme, araştırma, problem çözme, bilimsel yöntemi kullanma, yaratıcılık, özgürce ve eleştirel düşünme, iletişim ve iş birliği, karar verme, girişimcilik, liderlik ve sorumluluk gibi ihtiyaç duyulan temel yaşam becerilerini aktif öğrenme imkânlarıyla geliştirmek ve böylece nitelikli insan kaynaklarının sürdürülebilirliğini sağlamaktır. Tanımından da anlaşılacağı gibi bağımsız bir üniversite yapılanması değil, genellikle mevcut üniversiteler bünyesinde çocuklara yönelik olarak yürütülen bir eğitim programıdır. Çocuk üniversiteleri, çocukları erken yaşlarda bilim, teknoloji, mühendislik, matematik, sanat ve sosyal alanlarla ilgili önemli ve öncelikli becerilerle üniversite öğretim elemanlarının da rehberliğinde tanıştırmaktadır. Okul eğitimlerini destekleyen ek programlar ve etkinlikler öne çıkan uygulamalardır.

Çocuk üniversitelerinin kurulmasındaki temel düşünce, çocukların ve gençlerin bir rol-model olarak bilim insanlarıyla birebir tanışmalarını sağlamak ve onların gündelik meraklarını nitelikli merak boyutuna taşımalarına imkân vermektir. Bir çocuk üniversitesi aşağıdaki amaçlara yönelik hareket etmektedir (EUCUNET, 2010): Çocukları, araştırma ve bilimin ana kaynakları olan merak etmeye ve eleştirel düşünmeye teşvik etmek, çocuklara üniversite fikrini aşılamak ve toplumda kendilerinin rollerine ek olarak akademik kültür ile ilgili öngörüler kazandırmak, üniversitelere, çocuklar noktasında daha duyarlı ve açık olmasını sağlamada yardımcı olmak, ticarî çıkarlardan uzak olarak, çocukları, farklı bilimsel alanlarla (beşerî bilimler, sosyal bilimler ve doğa bilimleri) ve farklı bilimsel yöntemlerle etkilemek, dezavantajlı sosyal seviyelerden gelen çocukları yüksek öğrenim için çaba göstermeleri noktasında motive etmek, gençlere, gelecekteki eğitim tercihleri ve seçenekleri için bir farkındalık kazandırmak.

Çocuk üniversiteleriyle üniversitelerin alt yapı imkânları ve bilim insanlarının bilgi ve deneyimleri çocukların erişimine açılmaktadır. Bununla birlikte okul dışı eğitim ortamları olarak bilim kampları, yaz okulları ve programları, turlar, kampüs ziyaretleri, laboratuvar çalışmaları, bilim fuarları, festivaller, bilim yarışmaları, projeler, online öğrenme ve üniversiteyi çocukları için daha çekici hale getirebilecek daha birçok muhtemel fikir ve yöntemle öğrencilere aktif öğrenme ortamları sağlanmaktadır.

Amerika ve Avrupa'da 2000'li yılların başlarında bazı üniversitelerin kampüslerinde oluşturulan çocuk üniversiteleri, Türkiye'de TÜBİTAK'ın desteklediği 4004 kodlu doğa eğitimi ve bilim okulları projelerinin amaçlarıyla benzerlik göstermektedir. İlk kurulan çocuk üniversitesi Ankara Üniversitesi Çocuk Üniversitesi'dir. Bunu diğer bazı üniversitelerde takip etmiştir.

Çocuk üniversiteleri uluslararası organizasyonlarca da temsil edilmektedir. Kıta Avrupası'nda yer alan iki ağdan biri olan "Avrupa Çocuk Üniversiteleri Ağı" (European Children's Universities Network), çocuk üniversiteleri alanında en çok bilinen ve aktif olan kurumdur. Diğer bir ağ da "İngiltere Merkezli Çocuk Üniversitesi Ağı"dır (CU Trust). Avrupa Çocuk Üniversiteleri Ağı'nda Türkiye'den 2022 yılı itibariyle on, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nden bir olmak üzere kayıtlı on bir üniversite vardır. Bunlar üniversitelere bağlı olanlar, araştırma ve uygulama merkezi/koordinatörlüğü niteliğinde olanlar ve yerel yönetimlere (belediyeler) bağlı olanlar olmak üzere üç yapısal türde işlev görmektedir. Ülkemizdeki çocuk üniversitelerinin çoğu bir üniversiteye bağlıdır. Öte yandan Üsküdar ve Küçükçekmece Çocuk Üniversitesi yerel yönetim odaklı, Mersin Çocuk Üniversitesi ise çok paydaşlı protokollerle işleyen çocuk üniversitelerine örnek verilebilir.