XX. yüzyıl başlarında açılan bir askerî eğitim-öğretim kurumu.
XX. yüzyıl başlarında açılan bir askerî eğitim-öğretim kurumu.
Savaşlarda yaşanan tecrübeler Osmanlılar'da modern eğitim almış zabitlerin (subaylar) önemini göstermiş ve 1834 yılında Harbiye Mektebi'nin açılması bu yolda atılan adımlardan biri olmuştur. Ne var ki zamanla Harbiye Mektebi'nin modern eğitimli zabit ihtiyacını sayısal açıdan karşılayamadığı görülmüştür. Önceleri Harbiye Mektebi'nde eğitim almamış fakat zorunlu askerliklerini yaparken şahsî becerileri sayesinde subay kadrosuna dahil edilen "alaylı" zabitlerle bu açık kapatılmaya çalışılsa da bu usul çözüm olmamıştır. II. Meşrutiyet'in 1908 yılında ilanının ardından alaylı subayların ordudan büyük ölçüde uzaklaştırılmaları ise Osmanlılar'ı zabit ihtiyacını farklı kanallardan gidermeye sevketmiştir.
Bu noktada Harbiye Nazırı Mahmud Şevket Paşa ihtiyat zabitliği uygulamasını hayata geçirmiştir. Böylece hem yüksek dereceli sivil okullardan mezun olan eğitimli genç nüfustan askerî sahada istifade edilebilecek hem de bu kişilerin zorunlu askerlik hizmetlerini nefer olarak yerine getirmelerinden doğacak sakıncalar giderilecekti. Yapılan planlamada ihtiyat zabit adaylarının kurulacak bir mektep ya da talimgâhta eğitilmeleri ve ardından da alt birliklerde subay olarak görevlendirilmeleri uygun görülmüştür. 18 Nisan 1910 tarihli kanun ve daha sonra yürürlüğe giren ek mevzuat ile kimlerin ihtiyat zabit adayı olacağı belirlenmişti. Buna göre orta ve tam devreli idâdîlerden, Tüccar-Kaptan-Çarkçı Mektebi ve muadillerinden mezun olanlarla Dârülfünun mezunlarının İhtiyat Zabit Namzetleri Mektebi'ne devamları zorunlu kılınmıştı.
İhtiyat Zabit Namzetleri Mektebi'nin talimgâh şeklinde faaliyet göstermesi istenmişti. Buna istinaden ilk etapta 200 kadar öğrencinin alınması ve talimlerin Pangaltı'ndaki Harbiye Mektebi Yerleşkesi'nde yapılması düşünüldü. Ancak öğrencilerin daha iyi yetiştirilebilmeleri adına kısa zaman sonra Beylerbeyi Yerleşkesi'ne geçildi. Mektebin başına Binbaşı Nâci Bey (Eldeniz) getirildi.
14 Ağustos 1910 tarihinde resmen faaliyete başlayan İhtiyat Zabit Namzetleri Mektebi piyade sınıfında görev yapacak ihtiyat zabitlerini yetiştirecekti. İhtiyat Zabitleri, seferberlik ve savaş hallerinde neferleri ve kıtayı idare ve kumanda edeceklerdi. Muvazzaf zabitler olmamalarından ötürü küçük kıta kumandanlıkları için yetiştirilmeleri kâfi görülmüştü. Bu yüzden mektep müfredatı nazarî (teorik) ve amelî (uygulamalı) dersler olmak üzere ikiye ayrılmıştı. "Nazarî dersler" adı altında öğrencilere dahiliye ve ceza talimatnameleri, seferiye ve tabiye, esliha (silahlar), istihkâm ve topografya konuları anlatılıyordu. "Amelî dersler"de ise on iki haftalık temel askerlik eğitimi sonrasında sekiz-on haftalık bölük talimi yaptırılmaktaydı. Yaklaşık altı ay süren bu dönemin ardından ise öğrencilere muharebe ve endaht (atış) eğitimleri ile her çeşit tatbikat ve müşterek manevra uygulamalarının yanı sıra binicilik, piyade siperleri ve avcı metrisleri inşaatı gibi konularda uygulamalı eğitim verilmekteydi. Yine bunların yanında öğrenciler askerî mevzuat ve talimnameler hakkında bilgilendiriliyorlardı.
Bu şartlar altında faaliyet gösteren İhtiyat Zabit Namzetleri Mektebi ilk mezunlarını 23 Temmuz 1911 tarihinde vermiştir. Balkan savaşları döneminde faaliyetlerini durduran İhtiyat Zabit Namzetleri Mektebi 1914 yılına gelindiğinde ziyadesiyle önem verilen bir kurum olmuştur. Zira bu yıl içerisinde gerek orduda geniş bir tensikatın yapılması gerekse I. Dünya Savaşı seferberliğinin başlatılması subay ihtiyacını fazlasıyla arttırmıştı. Dolayısıyla alt düzeydeki birliklerde baş gösteren muvazzaf subay açığının kapatılabilmesi için bir defa daha ihtiyat zabiti yetiştirme yoluna gidilmiş ve 9 Ağustos 1914 tarihinde İstanbul İhtiyat Zabit Namzetleri Talimgâhı açılmıştır.
Aynı dönemde seferberliğe yoğun ilgi gösterilmesi talimgâha katılım başvurularını arttırmıştır. Bu durum ise talimgâh sayısının arttırılmasına sebep olmuştur. Piyadeler için Kızıltoprak, Erenköy, Maltepe, Yakacık, Pendik'te, sahra topçuları için Metris'te, ağır topçular için Rami'de, süvariler için Balmumcu'da talimgâhlar açılmıştır. İstanbul dışında da talimgâhlar kurulmuştur. Öte yandan Balkan savaşları sonrasında Osmanlı ordusunun ıslahı için görevlendirilen Alman Askerî Yardım Misyonu I. Dünya Savaşı içerisinde İhtiyat Zabitleri Mektebi ile de ilgilenmiş ve bizzat Alman subaylar burada müdür olarak görev yapmışlardır.
30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Mütarekesi'nin imzalanmasının ardından İhtiyat Zabit Namzetleri Mektebi bünyesindeki talimgâhlar lağvedilerek yerini Muvazzaf Zabit Namzetleri Talimgâhı almıştır. Başta Ankara Cebeci'de olmak üzere, Sarıkamış ve Konya'da kurulan talimgâhların kaynağını askerî okullardan gelenlerle sivil okulları bitirip İhtiyat Zabit Namzetleri Mektebi'ne sevkedilen ancak talimgâh eğitimlerini bitirememiş öğrenciler oluşturmuştur. Bu talimgâhlardan çıkan öğrenciler Millî Mücadele döneminde alt birlik kumandanlıkları yaparak kritik görevler icra etmişlerdir.
Cumhuriyet döneminde ise İhtiyat Zabit Namzetleri Mektebi'nin işlevini yerine getirecek bir "Yedek Subay Okulu" ancak 1929 yılında açılabilmiştir. İstanbul Pangaltı'nda konuşlu Harbiye Mektebi bünyesinde ve Harbiye Mektebi kumandanı emrinde faaliyete geçirilen okul, 1931'de müstakil bir hale getirilerek İstanbul Halıcıoğlu Yerleşkesi'ne taşınmıştır. Yeni haliyle "Yedek Subay Okulu" adını alan okul ayrı bir idareye ve ayrı bir eğitim öğretim kadrosuna sahip olmuştur. 1936 yılında Harbiye Mektebi'nin Ankara'ya taşınması Yedek Subay Okulu'nun tekrar Pangaltı'ndaki eski Harbiye Mektebi Yerleşkesi'ne dönmesini beraberinde getirmiştir. Ne var ki II. Dünya Savaşı'nın başlaması sonucunda askerî okulların İstanbul'dan Anadolu'ya geçirilmesine yönelik karar Yedek Subay Okulu'nun 1941 yılı itibariyle Ankara'ya nakledilmesine yol açmıştır. 1951 yılı Kasım ayına kadar bütün yedek subay sınıflarını bünyesinde toplayarak faaliyet gösteren Yedek Subay Okulu bu tarihten sonra yalnızca piyade ve sıhhiye sınıflarına mensup yedek subay adaylarını yetiştiren bir kurum haline getirilmiştir. Diğer sınıflardaki yedek subay eğitimleri ise ilgili sınıfların sınıf okullarına devredilmiştir (bk. Askerî Eğitim ve Öğretim).
Beşikçi, Mehmet. “‘İhtiyat Zâbiti’nden ‘Yedek Subay’a: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Zorunlu Askerlik Kategorisi Olarak Subaylık ve Yedek Subaylar, 1891-1930”. Tarih ve Toplum. sy. 13 (2011), s. 45-89.
Ergin, Osman [Nuri]. Türkiye Maarif Tarihi. III-IV, İstanbul 1977.
Hürkan, Hicret. Asker Gözü ile: 27 Mayıs’a Doğru DP Devrinde Türk Silahlı Kuvvetleri. Ankara 2005.
Karatamu, Selahattin. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, C.III, Kısım:6 (1908-1920). Ankara 1971.
Kurtcephe, İsrafil – Balcıoğlu, Mustafa. Kara Harp Okulu Tarihi. Ankara 1991.
Uyar, Mesut. “İhtiyat Zabit Namzedi Olmak”. Çanakkale 1915. sy. 16 (2013), s. 22-27.
a.mlf. – Erickson, Edward. Osmanlı Askerî Tarihi. İstanbul 2017.
Ünal, Tahsin. Harp Okulu Tarihi. Ankara 2001.
Kaynak: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/ihtiyat-zabitleri-mektebi
Bilgi paylaştıkça çoğalır. Okuduğunuz için teşekkür ederiz.
XX. yüzyıl başlarında açılan bir askerî eğitim-öğretim kurumu.