Hz. Muhammed'in ilk eşi Hatice'den olan dört kızından en küçüğüdür. Diğer kızları Zeynep, Rukıye ve Ümmü Gülsüm'dür. Doğum tarihi konusunda kaynaklarda farklılıklar bulunmakla birlikte Hz. Muhammed'in peygamberliğinin ilk yılında, miladi 609'da doğduğuna dair görüş daha isabetli görülmektedir.
Kaynaklarda evlilik öncesi, çocukluk ve gençlik yıllarına dair pek az bilgi bulunmaktadır. Hz. Ali ile evlenen Hz. Fâtıma'nın Hz. Ali'den üç erkek ve üç kız olmak üzere toplam altı çocuğu dünyaya gelmiştir. Bunlar Hasan, Hüseyin, Muhassin, Ümmü Külsüm, Zeynep ve Rukıye'dir. Fâtıma'nın nesli Hasan ve Hüseyin yoluyla devam etmiştir. Hz. Fâtıma, Uhud Savaşı'na ve Mekke'nin fethine katılmış, burada yaralılarla ilgilenmiş, savaşanlara su taşımıştır. 22 Kasım 632 tarihinde vefat etmiştir.
Hz. Fâtıma; Hz. Peygamber'in terbiyesinden geçmiş olması ve Hz. Peygamber'in neslini sürdürmesi yönleriyle öne çıkmış, pek çok hadis rivayet etmiştir. Müslüman kadınlara örnek bir kişiliktir.
Hz. Fâtıma, tarihî hayatının yanında, halk arasında bilinen menkıbevî hayatı ile de dikkat çeker. Şiî kaynaklarında Hz. Ali ile evlenmesini miraçta Allah'ın kararlaştırdığı, Hz. Fâtıma'yı örnek alan müslüman kadınların cehennem azabından kurtulacağı öne sürülmektedir. Sünnî kaynaklarında Hz. Muhammed'in kızı ve neslini devam ettiren kişi olarak övülen Fâtıma; Şiî kaynaklarda Hz. Ali'nin eşi, Hasan ve Hüseyin'in annesi olarak ön plana çıkartılmaktadır.
İslam tarihi açısından Hz. Fâtıma, nübüvvet/ezoterikle (bâtınî bilgi) imamet/ekzoterik (zâhirî bilgi) arasındaki geçişi ve ortaklığı sembolize eder. Türk halk ağzında; yaygın olarak Fatma, Fadime, Fadik, Fadili, Fadiş, Fato, Fatoş, Fattey olarak zikredilen Fâtıma, Anadolu'da kız çocuklarına ad olarak verilmektedir. Hz. Fâtıma hakkında sözlü kültürde yer alan anlatılar ortodoks/Sünnî ile heteredoks/Şiî bir karakter taşımaktadır.
Türk folklorunda Hz. Fâtıma ile ilgili pek çok inanç ve uygulama bulunmaktadır. Türk mitolojisinde kadınları ve çocukları koruyan dişi ruh olarak bilinen Umay, İslamiyet sonrası kötülüklere karşı koruyucu, bereket, uğur ve şifa verici özellikleriyle Anadolu'da Fadime Ana kültü şekline dönüştürülmüştür. Halk arasında Fadime Ana'nın eli olarak bilinen figür çok eski zamanlardan beri korunma, şifa ve bereket beklentisiyle değişik şekillerde görülmektedir.
Bektaşî-Alevî edebiyatında madde-mâna birlikteliğinin tezahürü olarak çeşitli renk ve kokuların Ehlibeyt'ten birini sembolize ettiği söylenir. Buna göre siyah renk; nar ya da elma kokusu Fadime Ana'yı simgelemektedir.
Türk edebiyatının divan, tekke ve halk edebiyatlarıyla, folklorik ürünler arasında olan Türk halk inançlarında halk bilgisinin ve muhayyilesinin bir tezahürü olan manzum ve mensur metinlerde Hz. Fâtıma; "Dâsitân-ı Fâtımâ", "Hikâyet-i Fâtımâ" adlarıyla dinî-destanî anlatı geleneği çerçevesinde zikredilmiştir. Sözlü kültürde anlatılanlar, toplum geleneklerinin sürdürülmesi işlevini üstlenmektedir. Ancak zamanla değişen ya da unutulan mitsel düşünceler ortadan kalkarken ritler devam ettirilmiştir. Yazılı kültür verileri ise metin dışı sözlü kültür sayesinde yazılmakta ve Hz. Fâtıma hakkındaki bilgileri gelecek nesillere taşımaktadır. Günümüz dijital kültür kaynağında ise Hz. Fâtıma ile ilgili anlatılar, örnek müslüman kadın şahsiyet olarak da ele alınmaktadır.
Manzum ve mensur siyerler, başta Süleyman Çelebi'nin Vesîletü'n-Necât'ı olmak üzere mevlit metinlerinde, tasavvufî şiirlerde, Kerbela Olayı üzerine yazılan maktel ve mersiyelerle Ehlibeyt sevgisini işleyen diğer edebî ürünlerde de Hz. Fâtıma ile ilgili beyit ve dörtlüklerle hikâyelere rastlanılmaktadır. Bu metinler, hayatın geçiş aşamaları bakımından üç başlıkta ele alınabilir (bk. Mevlid):
a) Fâtıma'nın Doğumu: "Mevlid-i Fâtıma" ya da "Vilâdetnâme-yi Fâtımâ" olarak adlandırılan metinlerde, Fâtıma'nın olağanüstü doğum hikâyesi anlatılır. Doğum öncesi, sırası ve sonrası mucizevi olayların anlatıldığı eserlere konusu bakımından şu şekilde özetlenebilir: Hz. Hatice; Hz. Muhammed'in cennette yediği meyvenin de etkisiyle isrâ veya miraç hadisesi sonrasında hamile kalmıştır. Bu rivayetler ışığında, Hz. Muhammed'in Fâtıma'yı öptüğünde cennet meyvesinin kokusunu duyduğu anlatılır.
b) Hz. Ali ile Evlenmesi: "Tezvîc-i Fâtıma" başlıklı eserlerde, Hz. Ali ile Fâtıma'nın evliliği anlatılır ve evlilik töreninde israftan kaçınmak hususunda müslümanlara örnek gösterilir. Bektaşîlik'te törenlerin yapıldığı meydan odasında, mürşidin oturduğu postun sağ tarafında Hz. Fâtıma'yı temsil eden ocak vardır. Niyazlar önce mürşide, on iki imama ve Hz. Fâtıma'ya sonra diğer makamlara yapılır. Bektaşî evlenme törenlerinde gençler mürşidin önüne gelince yapılan duada "Bu gençlerin evliliği Fatma Anamızla Hz. Ali'nin evliliği gibi mutlu olsun" sözleri geçmektedir.
c) Vefatı: Genel olarak "Dâsitân-ı Fâtımâ", "Ahvâl-i Fâtıma", "Vefât-ı Fâtımâ", "Hikâyet-i Fâtımâ" başlıklarıyla kayıtlı manzum-mensur metinler, kaynağını dinî konulardan alan sade ve akıcı bir dille tahkiye edilmiş eserlerdir. "Vefât-ı Fâtıma" hikâyesini yazan ilk kişinin Kirdeci Ali olduğu düşünülmektedir. Manzum metinler; "İşit imdi Fâtıma ahvâlini / Kim Resülden sonra noldı hâlini" mısralarıyla başlamakta ve babasından sonraki hayatı anlatılmak üzere yazılmış intibaını oluşturmaktadır. Yazma eserin sonuna, Hz. Fâtıma'nın Hz. Muhammed'e kavuşmasını anlatan, "Fâtımandur bu gelen" redifli bir gazel eklenmiştir. Dinî hikâyenin sonunda Kerbela Olayı'na da atıfta bulunulur ve dua ile bitirilir.
Hz. Fâtıma ile ilgili anlatı/metinler, Türk toplumunda birtakım bağlamsal dönüşümlerle yeniden oluşturulmaktadır. Böylelikle halk kültürünün ve Türk-İslam düşünce yapısının kendi bağlamında aktarılması, millî kimliğe ait özelliklerin tanımlanması mümkün olmaktadır.
