A

CERRAHHANE

Osmanlı Devleti’nde askeriyeye cerrah yetiştiren okul.

  • CERRAHHANE
    • Nuran YILDIRIM
    • Web Sitesi: Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 26.05.2024
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cerrahhane
    • Doi Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    CERRAHHANE
    • Nuran YILDIRIM, "CERRAHHANE", Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cerrahhane/#yazar-1 (26.05.2024).
CERRAHHANE

Osmanlı Devleti’nde askeriyeye cerrah yetiştiren okul.

  • CERRAHHANE
    • Nuran YILDIRIM
    • Web Sitesi: Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 26.05.2024
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cerrahhane
    • Doi Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    CERRAHHANE
    • Nuran YILDIRIM, "CERRAHHANE", Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cerrahhane/#yazar-1 (26.05.2024).

Askerî hekim yetiştirmek üzere açılan Tıbhâne-yi Âmire’de eğitim sürerken Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi 1827 yılında bir takrir verip, tıp ve cerrahî eğitimleri birlikte yürütüldüğü için cerrah yetişmesinin uzun zaman alacağına dikkat çekmiş, Kānunnâme-yi Hümâyun ile her tabura bir hekim ve bir cerrah tayin etme mecburiyetinin getirilmiş olduğunu da hatırlatarak orduda cerrahlara duyulan acil ihtiyaç sebebiyle cerrahî ve tıp eğitiminin ayrılmasını önermişti. Böylece daha kısa bir eğitimle cerrah yetiştirmek mümkün olacaktı. Sultan II. Mahmud’un iradesi üzerine, Tıbhâne-yi Âmire’nin bulunduğu Tulumbacıbaşı Konağı’nın alt katında, “şâkirdân-ı cerrâhîn” (cerrahlık talebeleri) sınıfı açıldı. Bu sınıfa hoca olarak Avrupa tıp mekteplerinde yetişmiş, ilimde ve cerrahlıkta derin bilgisi olduğu sınavla anlaşılmış olan Mehmed Necâti Efendi tayin edildi. Eğitim süresi bir yıl olan cerrahî sınıfı, pratik cerrahlardan seçilmiş yirmi talebeyle eğitime başladı. Derslerde; kurşun çıkarmak, damar bağlamak, kemik kesmek, kırık çıkık tedavisi gibi savaş cerrahisine ilişkin yöntemler öğretildi, öğrenciler talim günlerinde askerî hastanelerde cerrahların yanında pratik eğitim gördü. Mezunlar ordu birimlerine tayin edildi.

Bir süre sonra daha çok sayıda ve daha nitelikli cerrah yetişmesini sağlamak amacıyla ayrı bir okul açılması gündeme geldi. Cerrahhane, Topkapı Sarayı civarındaki Değirmen Kapısı mevkiinde sur dışında bulunan Hastalar Odası adlı müştemilatta 09 Ocak 1832 tarihinde eğitime başladı. Ertesi yıl Tıbhâne-yi Âmire’deki cerrahî sınıfı bu yeni okul ile birleştirildi.

Cerrahhane’nin müdürlük ve muallimliğine Marsilya Sivil ve Asker Hastanesi’nde cerrahlık yapmış olan Sat-Deygallière tayin edildi.

Sat-Deygallière, Hekimbaşı Abdülhak Molla’nın da katıldığı açılış töreninde yaptığı konuşmada askerlerin sağlıklarının korunması esasına dayanan tıp ve cerrahlık ilmini memâlik-i Osmâniye’ye yaymanın bir borç olduğunu söyledi. Başarılı hekim ve cerrahların askerlerin cesaretlerini arttırdığını, Napolyon Bonaparte’ın bu sebeple savaş meydanlarında askerî cerrahları hazır bulundurduğunu dile getirdi ve padişahın bu okulu açma lütfuna karşılık talebelerin canla başla çalışmalarını tavsiye etti. Sat-Deygallière Cerrahhane’de; teşrîh-i umûmî (genel anatomi), rabt-ı cerrahî vesair edevat (sargıcılık ve buna ait bilgiler), tıbb-ı amelî (uygulamalı tıp), fenn-i esbâb-ı alâmât ve ilm-i müfredât-ı tıbbiye (etiyoloji, semptomatoloji ve materia medika), tıbb-ı askerî (askerî tıp) ve fenn-i kimya-yı cerrâhiye (cerrahî kimya fenni) derslerini okutmaktaydı. “Müfredât-ı tıp” ve “ulûm-ı tıbbiye” derslerini, Topkapı Maltepe Hastanesi’nden Dr. Konstantin Karateodori veriyordu. Ders nazırı ise Müneccimbaşı Osman Sâib Efendi idi.

Cerrahhane askerî inzibata tâbi yatılı bir okul olup eğitim süresi dört yıldı. Bunun üç yılı teorik eğitimle geçiyordu, son sene askerî kıtalarda staja ayrılmıştı. Yapılan yayınlarda derslerin Türkçe okutulduğu ifade edilmişse de açış konuşmasını Fransızca yapan Sat-Deygallière herhalde Fransızca ders anlatmaktaydı. Belki de bir kitabını 1836 yılında, “sandukatü’l-lifâfe fî fenni’l-isâbe” (sargıcılık fenni için sargı sandığı) adıyla Türkçe’ye çeviren Üsküdarlı Mehmed Sâlim Efendi derslerinde tercümanlık yapıyordu.

Hekimbaşı Abdülhak Molla, gündüzlü talebe kabul eden Tıbhâne-yi Âmire’de muallim, öğrenci ve memurların gece evlerine gidip gelmelerinin eğitime sekte vurduğunu dile getirip, Tıbhâne-yi Âmire ile Cerrahhâne-yi Ma‘mûre’nin birleştirilmesini ve yatılı eğitime geçilmesini önerdi. Talebeler ilk iki yılda aynı dersleri görecekti, üçüncü sınıfta eğitim, “ulûm-ı tıbbiye (tıp ilimleri)” ve “fünûn-ı cerrâhiye (cerrahî fenler)” olmak üzere ikiye ayrılacaktı. Tıp ilimleri okuyanlar hekim, cerrahî fenlere devam edenler ise cerrah diploması alacaktı. Bunun üzerine iki okul Topkapı Sarayı dahilindeki Otlukçu Kışlası’na nakledildi (1836). Fakat mezun olan hekim ve cerrah sayısı ordunun ihtiyacını karşılamaya yetmediğinden, tıp eğitiminin ıslahı gündeme geldi ve Cerrahhâne-yi Ma‘mûre ile Tıphâne-yi Âmire, Mekteb-i Tıbbiye-yi Adliye-yi Şâhâne adıyla birleştirildi (1839). Eğitim dili Fransızca oldu. Fransızcalar’ı yetersiz öğrenciler, Mekteb-i Tıbbiye-yi Adliye-yi Şâhâne’ye bağlı olup üç yıllık eğitim veren eczacılık sınıflarına veya cerrahlık sınıflarına geçti. 1876’ya kadar eczacılık ve cerrahlık sınıflarından diploma alanların isimleri, Mir’ât-ı Mekteb-i Tıbbiye’de yer almaktadır.

Kaynakça

BOA. C. MF. 66/3251, 25 Receb 1252 [5 Kasım 1836]

Ergin, Osman [Nuri]. Türkiye Maarif Tarihi. I-V, İstanbul 1977. “Fünûn”. Takvîm-i Vekāyi‘. Defa 11, 11 Şaban 1247/11 Ocak 1832.

Şehsuvaroğlu, Bedi N. “Osmanlı Cerrahhanesi”. Cerrahi Mecmuası. 14/2-4 (1962) ve 15/1 (1963)’den ayrı baskı. İstanbul 1963.

Rıza Tahsin. Mir’ât-ı Mekteb-i Tıbbiye. Birinci Kitap. İstanbul 1328 [1912].

Uludağ, Osman Şevki. “Bir Eserin Tenkidi Münasebetile ‘İlim’ Adlı Kitap”. Tasvîr-i Efkâr. 16 Nisan 1944.

Uzluk, Feridun Nafiz. Türk Tıbbiyesinin 748 ci Yıldönümü Dolayısiyle Hekimbaşı Mustafa Behçet. Ankara 1954.

Ülman, Yeşim Işıl. Galatasaray Tıbbiyesi: Tıbbiye’de Modernleşmenin Başlangıcı. İstanbul 2017.

[Ünver], A. Süheyl. Cerrahhâne-i Âmire. İstanbul 1931.

a.mlf. “Osmanlı Tababeti ve Tanzimat Hakkında Yeni Notlar”. Tanzimat I. İstanbul 1940, s. 933-960.

Kaynak: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cerrahhane

Görüş, öneri ve yorumlarınız için tıklayınız.

Bilgi paylaştıkça çoğalır. Okuduğunuz için teşekkür ederiz.

CERRAHHANE

Osmanlı Devleti’nde askeriyeye cerrah yetiştiren okul.