A

“ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”

Çocuklar için yayımlanmış müstakil süreli yayınlar.

  • “ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”
    • Ali GURBETOĞLU
    • Web Sitesi: Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 24.06.2024
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri
    • Doi Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    “ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”
    • Ali GURBETOĞLU, "“ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”", Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri/#yazar-1 (24.06.2024).
“ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”

Çocuklar için yayımlanmış müstakil süreli yayınlar.

  • “ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”
    • Ali GURBETOĞLU
    • Web Sitesi: Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 24.06.2024
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri
    • Doi Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    “ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”
    • Ali GURBETOĞLU, "“ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”", Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri/#yazar-1 (24.06.2024).

a. Osmanlı Dönemi

Osmanlı Devleti’nde süreli yayın girişimi genelde 1831 yılında yayımlanmaya başlayan resmî gazete Takvîm-i Vekāyiʻ ile başlatılır. Mecmua/dergi olarak ise ilk dergi kabul edilen Vekāyiʻ-i Tıbbiye 1849 yılında yayımlanmaya başlanmıştır. 1860’ların başından itibaren çok sayıda dergi ve gazete farklı aralıklarda yayın yapmaya başlamıştır. Tercümân-ı Ahvâl, Tasvîr-i Efkâr ve Mecmûa-i Fünûn ve sonrasında gelen Yeni Osmanlı yayın faaliyetiyle Osmanlı süreli yayıncılığı gelişmiştir. Özellikle 1860’lardan sonra yayımlanan özel gazete ve dergilerde siyasî ve içtimaî konular yanında maarif sahasına hususi yer verildiği görülmektedir. Bu gazete ve dergilerde memleketin halası için maarif işlerine öncelik verilmesi, kadınların, kız çocuklarının okutulması ve yeni dünyanın bilgilerinden istifade edilmesi üzerinde sıklıkla durulmuştur. Tanzimat dönemi gazete ve dergilerinin haber verme yanında, bir tür eğitme, bilgilendirme ve yönlendirme, yeni zihniyet dünyasının kapılarını aralama amacında olduğu söylenebilir. Bu yayınlarda Osmanlı toplumunun ilk defa karşılaştığı kavramlar, konular, sorunlar, kurumlar ve tabii-beşerî dünyaya dair bilgiler verilmeye başlanmıştır.

Süreli yayınların toplumda nasıl bir karşılık bulacağı ilk başlarda bilinmediğinden bazı endişeler ortaya çıkınca ilk defa 1857’de ilk Matbuat Nizamnamesi hazırlanarak, yayınlarda belli ilkelerin gözetilmesi istenmiştir. Başlangıçta büyük ölçüde Fransız modeline göre şekillenen yayınlar, 1860’lı yıllarda kamuoyu oluşturmada etkin araçlar haline gelmiştir. Bu durum farklı konularda birçok gazete ve derginin yayımlanmasında etkili olmuştur. Öncelikli hedef kitle olarak yetişkin erkekleri benimseyen bu yayınlar, süreç içinde kadınlar ve çocuklara yönelik içerikler de yayımlamıştır. Bu içerikler bazı gazetelerde haftalık ek haline dönüştürülmüş, böylece kadınlar ve çocuklara yönelik müstakil süreli yayınların ilk örnekleri doğmuştur.

Türkçe ilk çocuk dergisi -genel kabulün aksine- 1869 tarihli Mümeyyiz değil, Amerikan Protestan misyonerleri tarafından Ermeni harfli Türkçe ile 1860’lı yılların başlarında yayımlanmaya başlayan Avedaper adlı çocuk dergisidir. 1872’de yayımlanmaya başlayan Angeliaforos Çocuklar İçün adlı resimli çocuk dergisi, çocuk süreli yayınları serisinin kronolojik bakımdan üçüncü sırasında olup Karamanlıca olarak da bilinen Rum harfleriyle Türkçe yayımlanmış dergisidir. Ancak bu mecmua da muhteva itibariye Avedaper ile büyük ölçüde aynıdır ve Avedaper dergisi gibi Amerikan Protestan misyonerleri tarafından yayımlanmıştır. Avedaper Türkçe konuşan Ermeni Ortodokslar’a yönelik olarak hazırlanmışken, Angeliaforos Çocuklar İçün ise Karamanlılar olarak da bilinen Türkçe konuşan Ortodokslar’a yönelik bir çocuk süreli yayınıdır. Angeliaforos Çocuklar İçün çocuk dergisinin yirmi yıldan uzun bir süre yayımlandığı anlaşılmaktadır.

23 Kasım 1868-3 Ekim 1870 tarihleri arasında, cuma ve pazar günleri hariç haftada beş gün, büyük ve küçük ebatta, dört veya sekiz sayfa halinde toplam 441 sayı yayımlanan Terakkî gazetesi Türk basın tarihinin eğitim zaviyesinden ön planda olan yayınlardan biridir. Filip Efendi ve Ali Râşid iş birliği ile çıkarılan gazetenin önemi yayınına başladıktan kısa bir süre sonra Terakkî-i Muhadderât adıyla kadınlara yönelik kırk sekiz sayılık bir ek yayımlamasıdır. Bir süre sonra da Terakkî Eğlence, Terakkî Eğlencesi adıyla kısmen mizah, kısmen çocuk dergisi de sayılabilecek ilaveler yayımlamıştır. Terakkî 15 Ekim 1869’dan itibaren Türk basın tarihinin ilk Arap harfli Türkçe çocuk dergilerinden sayılan Mümeyyiz’i haftalık ilave olarak yayımlamaya başlamıştır. Bu tarihten sonra, özellikle II. Abdülhamid döneminde fizikî ve muhteva niteliği giderek iyileşen çok sayıda çocuk dergisi yayımlanmıştır. Kesin bir rakam verilememekle birlikte, Cumhuriyet’in kuruluşuna kadar çocuklara yönelik müstakil süreli yayınların sayısı yaklaşık elli kadardır. Bunlardan yirmisi 1869-1908, diğerleri 1908-1923 yılları arası yayımlanmıştır. En verimli ve renkli dönemini II. Meşrutiyet yıllarında yaşayan çocuk süreli yayınları I. Dünya Savaşı şartlarından olumsuz etkilenmiş ve yayınların çoğu sekteye uğramıştır. Millî Mücadele yıllarında yeniden canlanma başlamış, Cumhuriyet’le birlikte ideal Cumhuriyet çocuğunu yetiştirmede elverişli araçlar olarak etkin bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır.

Osmanlı dönemi süreli çocuk yayınları XIX. yüzyıl modern çocukluk paradigmasından etkilenmiştir. Modern çocukluk paradigması bir yandan Locke’un çocukları gelecekteki toplumsal rollerine hazırlamaya dayalı Protestan anlayışına, diğer yandan Rousseau’nun potansiyel kabiliyetlerinin geliştirilmesine dayalı romantik anlayışına bağlı olarak iki kulvarda gelişmiştir.

Dönemin süreli çocuk yayınları ortak özellikler göstermekle birlikte imkân, amaç ve içerik bakımından iki ana devrede incelenmeleri mümkündür. Bunlardan ilki Tanzimat-Mutlakıyet (1869-1908) dönemi, ikincisi II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’in kuruluşuna kadar (1908-1923) olan dönemdir. Avedaper ve Mümeyyiz ile başlayan müstakil çocuk süreli yayınları, Tanzimat döneminde Hazîne-i Etfâl (1873), Sadâkat (1875), Etfâl (1875), Âyîne (1875), Arkadaş ile (1876) devam etmiştir. Bunları II. Abdülhamid döneminde Tercümân-ı Hakîkat (1880), Aile (1880), Bahçe (1880), Mecmûa-i Nevresidegan (1881), Çocuklara Arkadaş (1881), Çocuklara Kıraat (1881), Vâsıta-i Terakki (1882), Etfâl (1886), Numûne-i Terakki (1887), Debistân-ı Hired (1877), Çocuklara Tâlim (1877), Çocuklara Mahsus Gazete (1896), Çocuklara Rehber (1897), Çocuk Bahçesi (1905) takip etmiştir. Bunlardan Âyîne, Çocuklara Rehber ve Çocuk Bahçesi Selanik’te, diğerleri İstanbul’da yayımlanmıştır.

İkinci dönem olan 1908-1923 yılları arası çok sayıda yayın okuyucusuyla buluşmuştur. Bunlardan, Musavver Küçük Osmanlı (1909), Mekteplilere Arkadaş (1910), Musavver Şebab (1910), Şâkirdân (1910), Çocuk Dünyası (1913), Ciddî Karagöz (1913), Çocuk Yurdu (1913), Mektepli (1913), Talebe Defteri (1913), Çocuk Duygusu (1913), Türk Yavrusu (1913), Resimli Mektep Âlemi (1913), Kemâlât (1913), Türk Çocuğu (1913), Mektep Duyguları (1914), Musavver Hukuk-i Etfal (1914), Çocuk Bahçesi (1914), Çocuk Dostu (1914), Mini Mini (1914) II. Meşrutiyet döneminin çalkantılı şartlarında yayımlananlardır (bk. Çocuk Edebiyatı). I. Dünya Savaşı’nın (1914-1918) olumsuz şartlarında yayın hayatına ara veren bu yayınlardan İttihatçılar’ın çıkardığı Çocuk Dünyası haricinde hiçbiri savaş sonrası yeniden okuyucusuyla buluşamamıştır. Millî Mücadele yıllarında ise Küçükler Gazetesi (1918), Hür Çocuk (1918), Musavver Mektep (1918), Haftalık Çocuk Gazetesi (1919), Lâne (1919), Hacıyatmaz (1920), Bizim Mecmua (1922), Yeni Yol (1923), Talebe Mecmuası (1923), Musavver Çocuk Postası (1923), Çıtı Pıtı (1923) adlı dergiler yayımlanmıştır. Bunlardan Haftalık Çocuk Gazetesi ve Ciddî Karagöz Bursa, Türk Çocuğu İzmir, Mektep Duyguları Erzurum, Yeni Yol Akhisar’da, diğerleri İstanbul’da yayımlanmıştır.

Çocuklara yönelik süreli yayınlar genellikle eğitim kurumları yahut eğitimciler öncülüğünde hayat bulmuştur. Eğitim kurumlarınca çıkarılan süreli yayınlara örnek olarak Numûne-yi Terakkî Mektebi (İstanbul Erkek Lisesi) tarafından çıkarılan ve Türkiye’de okul dergiciliğinde öncü kabul edilen Numûne-yi Terakkî gösterilebilir. Çocuk Dünyası (1913) gibi bazı dergilerin yerleşik yazar kadrosu olduğu gibi Musavver Şebâb (1910) gibi bazılarında da hemen her sayıda değişen yazar kadrosuna rastlanır. Şâkirdân (1910) gibi bütün içeriği isimsiz yayımlayanlar da vardır. Tevfik Fikret, Ziya Gökalp, Rıza Tevfik (Bölükbaşı), Hüseyin Cahit (Yalçın), Celal Sâhir (Erozan), İsmayıl Hakkı (Baltacıoğlu), Ali Ulvi (Elöve), Mehmet Emin (Yurdakul) gibi dönemin ünlü edebiyatçıları da yazı ve şiirleriyle mecmualara katkıda bulunmuşlardır.

Çocuk dergisi ve gazetelerinin hedef kitlesi elbette öncelikle çocuklar olmak üzere, eğitimin her kademesindeki öğrenciler ile öğretmen ve ailelerdir. Çocuk Dostu gibi hedef kitlesini okul öncesi olarak belirleyenler yanında gençlik hayatının eşiğindeki büyük çocuklara yönelen Mektepli, Talebe Defteri, Resimli Mektep Âlemi gibi dergiler vardır. Arkadaş (1910) gibi her kademeden okuyucuya hitap edecek içerikler yayımlayanlar da vardır.

Çocuk süreli yayınlarının çoğu İstanbul merkezlidir. Maddi sıkıntılar içinde var olma mücadelesi veren bu yayınlar, pedagojik yetersizlikler, savaş şartları, matbaa, kâğıt ve mürekkep sıkıntısı gibi muhtelif sebeplerle (Çocuk Dünyası, 1913: 1/1) uzun ömürlü olamamışlardır. On iki yıl aralıksız yayımlanıp 627 sayıya ulaşan Çocuklara Mahsus Gazete (1896) en uzun ömürlü olanıdır. Selanik’te yayımlanan Çocuklara Rehber (1897) toplam 166 sayı ile ikinci, Yeni Yol (1923) toplam 113 sayı ile üçüncüdür. Dergiler arasında Hazîne-i Etfâl (1873), Şâkirdân (1910), Hacıyatmaz (1920) gibi tek sayı yayımlananlar vardır. Ülkenin hemen her tarafından okuyucu mektuplarının gelmesi ve abonelik imkânları arasında yurt dışı aboneliğin de bulunması dergilerin ülkede geniş bir coğrafyaya ulaştığını gösterir.

1860’ların sonlarından itibaren yayımlanmaya başlanan çocuk dergilerinin amacı, ülkeyi yıkılmaktan kurtarmaya çalışan bürokrat ve münevver zümrenin genel söylemlerinden ve hedeflerinden ayrı düşünülemez. Bu genel amaca bağlı olarak okul öncesinden liseye kadar geniş bir kitleye hitap etmişlerdir. Bu yayınların genel amacı çocukların duygu, bilgi ve becerilerinin geliştirilmesinde okul kurumuna ve ailelere yardımcı olmaktır. Bunu maarifin ve ziraatın yaygınlaşması, düşüncelerin aydınlatılması, ahlakın güzelleştirilmesi, boş vakitlerin değerlendirilmesi, hoşça vakit geçirilmesi gibi çeşitli alanlarda katkılarla yapmayı hedeflemişlerdir. Eğitim sisteminin “sıkıntıları kolaylıkla aşabilecek azim ve iradeye sahip, girişimci, bilgili, çalışkan, üretken insanlar yetiştirme” idealine, Meşrutiyet’le birlikte “millî kimliğinin bilincinde yeni bir nesil” yetiştirilmesi hedefi ilave olmuştur. Meşrutiyet öncesinin “Osmanlı milleti”, “Osmanlı Türk yavruları”, “vatan evladı” gibi kavramları Meşrutiyet’le birlikte yerini “Türk” ve “millî terbiye” vurgularına bırakmıştır. İçinde bulunduğu maddi ve manevi krizlerden toplumu kurtarmak, kırılan millî onuru tamir etmek, yaşanan dramların öcünü almak ve kaybedilen toprakları geri kazanmak için böyle bir nesle ihtiyaç vardır. Dergiler bu hedefler doğrultusunda kolektif bir millî kimlik inşa etme amacına bağlı kalarak çocuklara eğlenceli bir eğitim öğretim imkânı sunmaya çalışmıştır. Geçmişin en önemli hatalarından biri olarak çocukluğa ehemmiyet verilmeyişi eleştirilmiş çocukların kısa yoldan yetişkin hayatına hazırlanmalarının önemi vurgulanmıştır. Burada önemsenen çocuğun yaşı ve gelişimi değil, üstleneceği toplumsal role hazır olmasıdır.

Okul öncesine yönelik yayımlanan ilk ve tek çocuk dergisi olan Çocuk Dostu ile çocukları aileler, okul ve öğretmenlere karşı korumak için çocuk haklarını konu edinen Musavver Hukuk-i Etfal, amaç ve içerik bakımından diğerlerinden farklıdır. Ailede, okulda ve toplumda çocuklara yönelik olumsuzluklarla mücadele etmek ve topluma karşı çocukların haklarını korumak, derginin temel amacıdır.

Çocuk süreli yayınlarının politikaları ve muhtevaları amaçlarla paralel seyretmiştir. Meşrutiyet öncesi dergi yöneticileri yayınlarını sürdürebilmek için genellikle siyasî ve sosyal şartlara uyum sağlayarak eleştirilerinde ılımlı olmaya özen göstermişlerdir. Selanik’te yayımlanan Çocuk Bahçesi gibi açıktan rejime muhalefet edenler de olmuştur. Meşrutiyet sonrası oluşan görece özgür ortamda, önceki döneme ait her şeyin yanlışlanıp kötülendiği, hakaretlere varan ağır eleştirilerin yöneltildiği görülür. İçerik bulmada yaşanan sıkıntılar tercüme yazılarla giderilmeye çalışılmış, Çocuk Dünyası gibi Türkçü-milliyetçi dergiler bile başta İngiliz, Fransız, Alman, Hint, Japon gibi çeşitli kültürlerin çocuk edebiyatından tercümelere yer vermiştir. Hemen bütün dergiler sade, anlaşılır bir dil kullanmayı vaat etse de dil ve üslup konusunda genel bir başarısızlıktan söz etmek mümkündür. Hikâye, masal gibi içeriklerde kullanılan dil, diğer içeriklere göre daha sadedir.

Yazılı ve görsel içerik konusunda Meşrutiyet öncesi ile sonrası arasında belirli farklılıklar görülür. Meşrutiyet öncesi dergilerde görselliğin zayıf olduğu, yazılı içerikte fen ve tabiat konularına ağırlık verildiği görülür. Meşrutiyet’le birlikte görsellikte kısmî gelişme de yeterli değildir. Görsel içeriğin dergilerde önemli maliyet artışına sebep olduğu, okuyuculardan gelen “daha çok resim” önerilerine verilen cevaplardan anlaşılmaktadır. Yazılı içerikler, okul müfredatını pekiştirici öğretim konuları, çeşitli hikâye, şiir, masal, bilmece, çocuk oyunları, kitap tanıtımları gibi çok boyutludur. Bazı dergilerde fen bilimlerini özendirmek için yeni icatlar, fenlerle ilgili tanıtıcı yazılar, teknolojik gelişmeleri hatırlatan resimlerle (uçak, tren, vapur, bisiklet, fotoğraf makinesi, mikroskop, telgraf, telefon vb.) doğa olayları ve bilimsel konulara ilişkin öğretici amaç güden görsellere de yer verilmiştir. Hikâye ve masalları süslemek, kahramanlarını çocuğun zihninde somutlaştırmak amaçlı görseller de yayımlanmıştır. Çocuk Bahçesi gibi bazı dergilerde sekiz-on kareye varan yazısız resimlere yer verilerek çocuktan bu resimleri yorumlayarak bir hikâye kurgulaması istenmiştir. Dergilerde ayrıca eğitici, ahlakî yazılara, hikâyelere, fabl ve masallara, ansiklopedik bilgi içeren metinlere, eğitim haberlerine, okuyucu mektuplarına, bilmecelere, öğretici metinlere, latife başlıklı fıkralara yer verilmiştir.

Çocuklara yönelik süreli yayınları zihniyet dünyası çocukluk fikrinden ziyade “geleceğin yetişkini” düşüncesi, dergilerin ortak özelliklerinden biridir. İçerikte çocukluk hayatından çok “potansiyel” yetişkinle ilgilenilmiş, eğitimden sağlığa, el becerisinden çocuk oyunlarına kadar bütün faaliyetler, çocuğa görelik yönünden değil, gelecekte toplum için sunabileceği katkılar açısından değerlendirilmiştir. Çocuk oyunlarının vatan ve millet sevgisini aşılayıcı, düşmana karşı nefreti pekiştirici olarak tasarlanması da bu amaca dönüktür. Bu bakımdan oyunlar, çocuğun doğal bir ihtiyacı değil, gelecekteki hayata hazırlanmanın ön uygulaması gibidir. Bu konuda en ılımlı dergi olan Çocuk Duygusu yayımladığı Bulgar Kaçtı (1913: 9/8), Türk Oyunu (1913: 10/8), İntikam Oyunu (1913: 42/8) gibi oyunlarda intikam duygularını işlemiştir. Çünkü “müstakbel millet” yahut “yaşama kavgasının yarınki askeri” olarak görülen çocuk, kendisi için var olmaktan ziyade toplum adına vardır ve toplumun geleceğini kurtarmakla görevlidir.

Bu dönemdeki çocuk süreli yayınlarının bilim ve değer dünyasına bakıldığında daha çok pozitivist bilimsel anlayışı ve pozitif değerleri benimsemiş “yeni bir nesil” yetiştirmeyi gaye edindikleri ve bu konuda çaba gösterdikleri anlaşılmaktadır. Meşrutiyet’le birlikte sosyal bilimlere ve sosyal değerlere daha çok vurgu yapıldığı çocuk dergilerinin içeriğinden izlenebilir. Yaşanan hezimetlerden sonra genel yaklaşım; “Çökmekte olan devleti eğitim ve öğretmenler kurtaracaktır” (Akyüz, 2012: 160) anlayışıdır. Dönemin çocuk dergilerinin neredeyse tamamının kendini Türkçü, milliyetçi, savaşçı, hatta intikamcı olmak zorunda hissetmesinde bunun etkisi vardır. Bu süreçte ailelerin görevlerini bilinçle yerine getirmelerine katkı sağlayacak hikâye, masal, makale ve fikir yazıları yayımlamışlardır. Kadın ve kızlara yönelik hitaplar, onlara ayrılan özel sayfalar, sağlıklı ve bilinçli çocuk yetiştirme fonksiyonuna yardımcı olmak amacı güder.

Dergilerde öne çıkan temel sorunlar; okulların sayısal yetersizliği, programların eksikliği, okur yazar oranının düşüklüğü, alfabenin ıslahı, dilde sadeleşmenin sağlanması meslekî eğitimin güçlendirilmesi, kız çocuklarının eğitimi gibi konuları kapsamaktadır. Çocuk dergilerinin eğitici fonksiyonu yanında öğretici fonksiyonunun da önemli olduğu görülmektedir. İçeriğin çeşitliliği, örgün eğitimde öğrenilenleri takviye amacının yanında, genel kültür ve beceri kazandırmayı da amaçladıklarını göstermektedir. Bu işlevleriyle dönemin bir anlamda uzaktan eğitim öğretim sunan araçları olmuşlardır. Sundukları benzer içerikle ulaşabildikleri bölgelerde ortak idealler etrafında bir ruh ve bilinç kazandırmaya çalışmışlardır. Dergilerin, sağlıklı bir müfredat ve yeterli düzeyde ders kitabının bulunmadığı, eğitim öğretim faaliyetlerinin büyük ölçüde denetim ve gözetimden uzak yürütüldüğü kısıtlı şartlarda ortak bilinç kazandırma gibi çok önemli bir işlev gördüğü anlaşılmaktadır.

Osmanlı dönemi çocuk dergileri üzerine çok sayıda araştırmanın yapıldığı söylenebilir. Son altmış senenin dergilerini bütün halde ya da müstakil olarak belli temalar doğrultusunda araştırmalar çoktur. Bununla birlikte Osmanlı son dönemi yayınlarını sadece Türk ve müslüman çevre ile sınırlı olmayıp bunlar da 1850’lerden sonra yoğun bir yayıncılık faaliyeti içine girmiştir. Ermeni, Rum, Yahudi, Bulgar, Arap vb. unsurlarda çocuk eğitimine yönelik de çok sayıda dergi ve gazete çıkarmıştır.

Kaynakça

Akyüz, Yahya. Türkiye’de Öğretmenlerin Toplumsal Değişmedeki Etkileri (1839-1950). Ankara 2012.

Çocuk Duygusu. İstanbul 1328/1913.

Faik, İsmail. “Terbiye-Tahsil-i Etfal”. Musavver Şebab. sy. 13 (1326/1911), s. 5.

Fetkeni, Mehmet. “Kadınlık Hakkında”. Çocuk Duygusu. sy. 24 (1329/1914), s. 2.

Gönenç, Aslı Yapar. “Türkiye’de Dergiciliğin Tarihsel Gelişimi”. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi. sy. 29 (2007), s. 63-78.

Gurbetoğlu, Ali. II. Meşrutiyet Döneminde Yayımlanan Çocuk Dergilerinin Eğitim Açısından İncelenmesi (1908-1918). Dr.T, Ankara Üniversitesi, 2007.

a.mlf. “II. Meşrutiyet’te Çocuk Hakları Alanında Bir Dergi: Musavver Hukuk-i Etfal”. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi. 41 (2008), s. 213 231.

Gündüz, Mustafa. II. Meşrutiyet’in Klasik Paradigmaları: İçtihad, Sebilü’r-Reşad ve Türk Yurdu’nda Toplumsal Tezler. Ankara 2007.

İlhami. “Mehmet Şehit Oğlu”. Mektepli. sy. 12 (1329/1914), s. 189.

Kahya, Hayrullah. “İlk Türkçe Çocuk Dergilerinden Biri: Angeliaforos Çocuklar İçün”. Turkophone. 9/3 (2022), s. 111-128. Kür, İsmet. Türkiye’de Süreli Çocuk Yayınları. Ankara 1991.

Mümtaz, M. “İntibah-İntikam”. Mektep Duyguları. sy. 8 (1329/1914), s. 2.

Okay, Cüneyd. Eski Harfli Çocuk Dergileri. İstanbul 1999.

Şimşek, Hüseyin. Tanzimat ve Mutlakıyet Dönemi Çocuk Dergilerinin Eğitim Açısından İncelenmesi. Dr.T, Ankara Üniversitesi, 2002.

Tan, Mine. “Çocukluk: Dün ve Bugün”. Toplumsal Tarihte Çocuk: Sempozyum, 23-24 Nisan 1993. haz. B. Onur. İstanbul 1994, s. 11-30.

Kaynak: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri

Görüş, öneri ve yorumlarınız için tıklayınız.

  • “ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”
    • Hüseyin ŞİMŞEK
    • Web Sitesi: Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 24.06.2024
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri
    • Doi Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    “ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”
    • Hüseyin ŞİMŞEK, "“ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”", Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri/#yazar-2 (24.06.2024).
“ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”

Çocuklar için yayımlanmış müstakil süreli yayınlar.

  • “ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”
    • Hüseyin ŞİMŞEK
    • Web Sitesi: Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 24.06.2024
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri
    • Doi Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    “ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”
    • Hüseyin ŞİMŞEK, "“ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”", Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri/#yazar-2 (24.06.2024).

b. Cumhuriyet Dönemi

Türkiye’de çocuk dergiciliği 1860’ların başından itibaren başlamıştır. 1869’da Terakkî adlı kültürel ve siyasî bir gazetenin eki olarak yayımlanan Mümeyyiz Arap harfli ilk çocuk dergisi sayılmaktadır. Ancak bundan önce Ermeni harfli Türkçe olarak çıkarılan Avedaper adlı bir çocuk dergisi de yayımlanmıştır. Bu dergileri Sadakat, Etfal, Bahçe (1880), Çocuklara Kıraat (1882), Vasıta-i Terakki (1882), Çocuklara Arkadaş (1882) ve Çocuklara Talim (1887) gibileri takip etmiştir. En uzun ömürlü çocuk dergilerinden biri 1896-1903 yılları arasında yayımlanan Çocuklara Mahsus Gazete’dir (bk. Çocuklara Mahsus Gazete). II. Abdülhamid döneminde bolca örneği görülen süreli çocuk yayıncılığı, II. Meşrutiyet döneminde artarak devam etmiştir.

Çocuk dergilerinin 1920-1928 yılları arasında sayısı artmıştır. Bu dönemde yaygın okuyucu kitlesine ulaştığı varsayılan dergilerden bazıları Bizim Mecmua (1922), Yeni Yol (1923), Musavver Çocuk Postası (1923), Çıtı Pıtı (1923), Çocuk Postası (1923), Şübbân (1923), Talebe Mecmuası (1923), Genç Mektepliler (1924), Haftalık Resimli Gazetemiz (1924), Resimli Dünya (1924), Sevimli Mecmua (1925), Mektebliler Âlemi (1925), Resimli Eytam Mecmuası (1925), Resimli Mecmua (1925), Çiçek (1926), Gürbüz Türk Çocuğu (1926), Çocuk Dünyası (1926), Çocuk Yıldızı (1927) ve Annelere ve Çocuklara Salnâme (1927) olarak belirtilebilir. 1928’den 1945’e kadar yayım hayatına giren çocuk dergilerinin sayısı 23’e ulaşmıştır. Bu dergiler arasında; Çocuk Sesi, Afacan, Arkadaş, Çocuk ve Yuva, Mektepli ve Yavru Türk sayılabilir.

Cumhuriyet’in ilanından 1928’e kadar geçen sürede yayımlanan çocuk dergilerinde yeni yönetim biçimini kabul ettirme çabalarının ön planda olduğu ve edebî kaygıların büyük ölçüde ikinci plana itildiği söylenebilir. Çocuk Dünyası ve Sevimli Mecmua dergileri ise dönemine göre farklı ve kaliteli içerik oluşturma çabasında olan çocuk dergileridir.

1928-1950 arasında Çocuk Sesi (1928), Gençlik (1928), Altun Kalem, Hacıyatmaz, Şen Çocuk (1932), Afacan (1934), Çalışkan Çocuk (1934), Mektepli Gazetesi (1934), Oklahoma (1934), Olgun Çocuk (1935), Ateş (1936), Çocuk (1936), Gelincik (1936), Öğretmen İleri (1936), Yavrutürk (1936), Yeni Kültür (1936), Cumhuriyet Çocuğu (1938), Çocuk Gazetesi (1938), Asrın Çocuğu (1939), Binbir Roman (1939), Binbir Roman (1941), Çocuk Romanları (1941), Bilmece (1943), Çocuk Dünyası (1943), Çocuk Haftası (1943), Türk Çocuğu (1944), Çocuk Gözü (1945), Doğan Kardeş (1945), Şen Çocuk (1945), Aile (1947), Can Kardeş (1947), Çocuk Âlemi (1947), Küçük Kardeş (1947) yayımlanmış başlıca çocuk dergileridir.

Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde çocuk dergileri hem içerik hem de biçimsel özellikler açısından çeşitlenmiştir. Ateş, Cumhuriyet Çocuğu, Çocuk Sesi, Çocuk Duygusu, Yavrutürk gibi birçok çocuk dergisinde erken cumhuriyet tarihi hikâyeleştirilerek anlatılmıştır. Harf değişimini izleyen yıllarda çocuk dergilerinde gerek sayı gerekse baskı adedi bakımından göreceli artış gözlenmiştir. Cumhuriyet dönemi çocuk dergilerini dört dönem halinde incelemek mümkündür:

Tek Parti Dönemi Çocuk Dergileri: Çocuk dergiciliği açısından en zengin dönemdir. 1940’a kadar geçen on yedi yılda otuzun üzerinde çocuk dergisi yayımlanmıştır. Cumhuriyet döneminde yayınlanan ilk çocuk dergisi Yeni Yol, ikincisi de Gürbüz Türk Çocuğu’dur. Bu dönemde yayımlanan çocuk dergilerinin misyonu sadece eğlendirici ve eğitici olması değil, bununla beraber ülkede yapılan yeniliklerin çocuklara benimsetilmesini sağlamaktır. Erken Cumhuriyet dönemi dergilerinde Cumhuriyet’in ideal çocuğu yaratılmaya çalışılmıştır. Vatan sevgisi ve Atatürk ilke ve devrimlerini pekiştirmeye yönelik içerikler ağırlıktadır. Keza millî duygular, vatan ve millet sevgisi ileten mesajlar yoğundur. İlk yıllarda milliyetçilik coşkusuna ağırlık veren erken dönem çocuk dergileri, “Türk Tarih Tezi” kapsamındaki görüşleri desteklerken ikinci dünya savaşı yıllarında sağlık konusunu ön plana çıkarmışlardır.

Çıtı Pıtı: 17 Eylül 1923’te İbnülhilmi Vasfi tarafından yayımlanmış, dört sayı çıkmıştır. Cumhuriyet henüz ilan edilmeden evvel yayımlanan son çocuk dergilerindendir. Dönemin siyasî şartlarına bağlı bir “geçiş dönemi” dergisi niteliğine sahiptir. Derginin en olumlu yönü çocukları ısrarla yazmaya teşvik etmesidir.

Yeni Yol: 1 Şubat 1923’te Bolu’da yayımlanır. Bir müddet sonra yayımına İstanbul’da devam eder. İlk sayılarında çocukların seviyesinin üstünde bir dil kullansa da daha sonra dilini sadeleştirmiştir. Osmanlı sultanları için ağır eleştirilere yer verilen dergide savaş ve bağımsızlık konuları işlenmiştir. Dergi, yayımlandığı dönemde yaşanan sosyal olayları sayfalarına taşımış, “Dünya Havadisleri” başlığı altında genel kültür bilgilerine yer vermiştir.

Haftalık Resimli Gazetemiz: 13 Kasım 1924’te İstanbul’da çıkmaya başlar. İçinde kısa hikâyeler, fıkralar ve dünyadan haberlere yer verilmiştir. Yedi sayı yayımlanmıştır.

Resimli Dünya: 04 Aralık 1924’te çıkar. Haftalık olarak toplam yirmi bir sayı yayımlanmıştır. Bol resimli ve karikatürlüdür. Batı dünyasına karşı öykünmeci bir anlayışa sahiptir. Sayfalarında Avrupa ve Amerika’daki gelişmelere geniş yer verilmiştir. Haber kaynağı genellikle Batılı gazete ve dergilerdir. Türkiye’ye dair haber veya metinler oldukça azdır.

Sevimli Mecmua: 01 Ocak 1925’te İstanbul’da yayınlanır. On üç sayı çıkan resimli bir dergidir. Çocuk şiirleri, oyun tarifleri, resimli hikâye ve karikatürler, tercüme, tefrika romanlar ve piyeslere yer verilmiştir.

Mektepliler Âlemi: İlk sayısı 24 Şubat 1925’te çıkan resimli bir dergidir. Ödül ve cezaya dair anketler yayımlanmış, bazen çocukların seviyesinin üstünde haberlere yer verilmiştir. Son sayısı 07 Nisan 1925’te yayımlanan 6. sayıdır.

Türk Çocuğu: Ekim 1926’da aylık olarak yayın hayatına başlamıştır. Tam anlamıyla bir çocuk dergisi değildir. Zaman zaman yetişkinlere de hitap eden yazılar yayınlamıştır. Sahibi, Himâye-yi Etfal Cemiyeti Başkanı Doktor Fuad’dır (Umay). Her sayısında bu cemiyetin aylık faaliyetleri anlatılmaktadır. İkinci sayıda adının başına küçük puntolarla “gürbüz” kelimesi eklenerek Gürbüz Türk Çocuğu ismini almıştır. Sağlık konuları, kimsesiz çocuklar, çocuk hakları, çocuk bakımı, çocuk eğitimi dergide işlenen konulardır.

Çocuk Sesi: 1932’de Galatasaray Lisesi İlkokulu öğretmenlerinden Mehmet Faruk Gürtunca tarafından çıkarılmıştır. Çocukların ve gençlerin ilgiyle okudukları yirmi beş yıllık uzun bir yayın hayatı olmuştur. Eğitim ve tarih konusuna ağırlık verilmiştir.

Çalışkan Çocuk: Yayın tarihi 01 Eylül 1934’tür. On beş günde bir yayımlanır. Millî dilin benimsenmesi konusuna odaklanmış; okurları arasında “Öztürkçe Yazı Yarışması” düzenlemiştir. “Küçük Ansiklopedi”, “Resimlerle İngilizce” başlıklı bölümleri bulunmaktadır. Hümanist anlayışın izlerini taşır. Ayrıca bilim kurgu yazılarına yer verilmiştir.

Olgun Çocuk: 16 Şubat 1935’te haftalık olarak çıkmaya başlar. Öztürkçe›yi çocuklara belletme amacı ile başlangıçta ağır bir dil kullanmış, ancak daha sonra bundan vazgeçmiştir. Dönemin bilimsel ve teknik gelişmelerini, 2500 yılındaki İstanbul’u konu alan bir bilim kurgu romanı şeklinde aktarmıştır. 1938’deki bir sayısında, gelecekteki eğitimin, medyanın kullanıldığı etkileşimli eğitim biçiminde olacağı belirtilerek “ev içinde okul” kavramına yer verilmiştir. Tek parti politikalarını öven dergi okurlarında yurttaşlık bilinci oluşturmaya odaklanmıştır.

Çocuk Duygusu: 01 Ekim 1937’de haftalık olarak yayımlanmaya başlamıştır. Ansiklopedik bilgiler ve tanıtımlara yer verir. Avrupalı ünlü sanatçılardan Bethoven, Şopen ve Mendelssohn’u, “Tarihte Meşhur Adamlar” köşesinde ise İbn Sînâ, Fârâbî, Mimar Sinan ve Barbaros’u tanıtmıştır. Sanat dünyasına ilgi duyarak sinema tekniği anlatılmıştır. Havacılık konusundaki haberler ve gelişmeler geniş yer alır. 30 Ağustos “Zafer ve Uçak Bayramı” olarak nitelendirilmiştir. Tek parti döneminin eğitim kültür politikalarını öven yazılar vardır. Üçüncü sayısının kapağında “Eski Türkiye/Yeni Türkiye” karşılaştırmalarının yer aldığı fotoğraflar yayımlamıştır.

Doğan Kardeş: Yapı Kredi Bankası tarafından 1945’te çıkarılır. Çocukların eğlenmesi, öğrenmesi vb. bakımlardan zengin içerik üretmiştir. 1945-1978 yılları arasında haftalık 1144 sayı, 1988-1993 yılları arasında ise aylık periyotlarla 162 sayı yayımlanmıştır.

Milliyet Çocuk: Yayın hayatına 1946’da başlamıştır. Popüler dergiciliğin ilk örneklerindendir. Kapaklarında savaş sahneleri, serüven kahramanları ve serüvenin en heyecanlı bölümlerine yer vermiştir. Örnek alınması gereken kişilerin bilim adamı, devlet adamından çok bireysel ün sahibi kişiler olduğunu vurgulaması dikkat çeker. Çizgi-roman, çizgi-öykünün ağırlığı ve savaş sahnelerinin çokluğu dikkat çeker. Çocuğun kendini özleştireceği futbolcu, artist gibi kişilerin posterleri sunulmuştur.

1950-1980 Arası Dönemdeki Çocuk Dergileri: 1950’lerden sonra süreli çocuk yayınlarında içerik ve yayımlanma amaçları bakımından bir çeşitlenmenin olduğu söylenebilir. 1960 ile 1970 yılları arasında seksenin üzerinde çocuk dergisi yayımlanmıştır. Bu dergilerin elli yedisi çizgi roman türündedir ve kâr amaçlıdır. Bu sebeple eğitici ve bilimsel içerikli dergiler yerini daha çok eğlendirme ve boş zamanı değerlendirme amacı taşıyan dergilere bırakmaya başlamıştır. Bu dergilerin çoğu Amerika Birleşik Devletleri kökenli çizgi romanlardan oluşur.

1950’li yıllarda çocuk dergilerinin geçirdiği değişim, ilk dönemdeki bilimsel görünümlü, ciddi tavra karşı bir tepki yansıması olarak değerlendirilmiştir (Taş, 2008: 31). Bazı dinî motifli dergiler de ortaya çıkmışsa da 1950-1960 yılları arası yayınlanan elli bir derginin otuz üçü, 1960-70 yılları arası yayımlanan seksen dört derginin ise elli yedisi çizgi roman türü dergilerdir. 1960’tan sonra bütün içeriği çizgi roman olan çocuk dergileri popüler olmuştur. Pedagojik kaygıdan uzak, şiddet ağırlıklı konuları ele alan, basit ve argo bir dille yazılmış çizgi romanlar, çocuğun hayal dünyası, estetik beğeni ve ruh yapısı üzerinde olumsuz etkiler yapabilecek özelliktedir. 1950-1970 yıllarındaki çizgi roman dergilerinin içeriğinde yer alan zorbalık, kaba kuvvet, abartılmış olay motifleri çocuk için zararlı olabilecek niteliktedir.

1970’li yıllarda çocuk dergilerinin eğitim amacından uzaklaşması, yabancı dergilerin sayısının artması, çocuk psikolojisi üzerinde bazı olumsuz etkiler bırakması tepkilere yol açmıştır. Pekos Bill, Koca Teks, Bill Kid, Tom Miks, Deyvi Kroket, Oklahoma, Süper Teks, Zagor gibi dergilere karşı yerli dergilerin üretilmesi çabaları başlamıştır.

1980 sonrasında kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması ve basında görülen tekelleşme sürecinde tüketici yeni birey tipi ortaya çıkmıştır. Eğitim odaklı çocuk dergileri azdır. Bu dönemde görülen popüler dergilerden bazıları Winnie The Pooh, Çilek Kız, Arabalar, Barbie, Maşa ile Koca Ayı, Disney Prenses, Pjmasks, Minecraft sayılabilir.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında yayımlanan çocuk dergileri çocuğun sorumluluğu üzerine yoğunlaşırken, 1960- 1970 yıllarında yayımlanan çizgi roman ağırlıklı dergiler çocukların vakitlerini eğlenerek geçirmelerine odaklanmıştır. Ticarî birer metaya dönüştürülen dergiler eğitici özelliklerinden önemli ölçüde uzaklaşmıştır. 1950’li yıllardan sonra yayımlanan dergilerde, çocukların gelişimine uygun olmayan bazı içeriklere rastlanır. Bu dönemde öne çıkan dergilerden bazıları şunlardır:

Doğan Kardeş: Cumhuriyet döneminde en uzun süre yayımlanan çocuk dergilerinden biridir. 1970’lerde neredeyse tamamen çizgi romana dönüşmüştür, 1978’de de yayından kalkmıştır.

Milliyet Çocuk: 1972’de yayın hayatına başlamıştır. Doğan Kardeş’in bıraktığı boşluğu dolduran dergilerden sayılmıştır. Zamanla resim ve fotoğrafların sayısı artmışsa da dergi, kapanana kadar (1990) önemini korumuştur.

Diyanet Çocuk: 1979’da yayın hayatına başlamıştır. Diyanet İşleri Başkanlığı’nca aylık periyotlarla çıkarılmıştır. Dinî ve millî içeriklere ağırlık vermiş, hedef kitle olarak yedi-on dört yaş aralığını belirlemiştir. Cumhuriyet döneminin en uzun ömürlü dergilerindendir.

1980-2000 Arası Çocuk Dergileri: 1980 sonrasında yaşanan sosyoekonomik değişim, çocuk dergiciliğine de yansımıştır. Bu dönemde ardında büyük sermaye grupları bulunan ve reklam desteği alabilen dergiler hayatta kalabilmiştir. Ticarî amaçlı dergilerin yanı sıra kurum dergileri ve bankaların çıkardığı dergilerin sayısı artmıştır. 1980’ler ve 1990’larda milliyetçi-muhafazakâr bir anlayışla çıkan çocuk dergileri çoğalmıştır. Can Kardeş (1980), Türkiye Çocuk (1981), Çocuğa Selam (1985), Kandil Çocuk (1986) ilk akla gelen örneklerdir. Gonca (2002), Ebe Sobe (2001), Birdirbir (2006), Semerkand Çocuk (2004), Somuncu Baba Çocuk (2007) dergileri 1990’lı yılların niteliklerini devam ettirmiştir. Doğan Kardeş 2008’de üçüncü defa yayımlanmıştır. Bunların dışında Beyaz Bulut (2016), Sevgi Bir Kuş (2015), Yediyetmiş (2016), Meraklı Minik (2007), Atlas Çocuk, National Geographic Kids Türkiye, Araştırmacı Çocuk (2016), Bilge Çocuk, Bilge Minik, Can Kardeş (1980), TRT Çocuk (2009), Pepee, Heroes, Winnie The Pooh ve Prenses öne çıkan diğer dergilerdir.

Kırmızı Fare: 1990’da yayımlanmaya başlar. Millî Eğitim Bakanlığı tarafından okullara tavsiye edilmiştir. 2000’li yılların başında yayınına ara vermiştir. “Çocuklar için edebiyat ve sanat dergisi” ilkesiyle yayımlanan dergi, beş yıllık aradan sonra 2005’te yeniden okurlarıyla buluşmuş, ancak 2007’de kapanmıştır.

Türkiye Çocuk: 15 Kasım 1981’de haftalık olarak yayımlanmaya başlamıştır. 1999’dan sonra aylık olarak yayımını sürdürür. Hedef kitlesi yedi-on dört yaş aralığındaki çocuklardır.

Bilim Çocuk: TÜBİTAK tarafından, 1998’de yayın hayatına başlar. Hedef kitlesi yedi-on iki yaş grubundaki ilköğretim öğrencileridir. On beş günlük renkli ve resimli yayımlanan Bilim Çocuk çocuklara yönelik bir teknoloji dergisidir. Amacı, çocuklara bilimin nasıl bir şey olduğunu göstermek ve onu sevdirmektir. 2011’de Türkiye’nin en çok satılan dergisi olma başarısını göstermiştir. Çocuklarda araştırma, soru sorma, merak ve öğrenme isteği uyandırma hedeflenmiş, bilim çocukların hayatının eğlenceli bir parçası haline getirilmek istenmiştir. Din, siyaset, önemli gün ve haftalar neredeyse hiç yer bulmamıştır.

Can Kardeş: 1985’te Millî Eğitim ve Gençlik ve Spor Bakanlığı tarafından okullara tavsiye edilmiştir. 2000’lerde de yayımlanmaya devam etmiştir.

Gülçocuk: Mayıs 1987’de yayımlanmaya başlamış, 30 sayı çıkmıştır. Önce Kadın ve Aile Dergisi’nin eki olarak çıkmaya başlamış sonra müstakil dergi haline gelmiştir. İlköğretim seviyesindeki çocuklar içindir. Yazıların bütününe bakıldığına aktüel şartlara göre konular belirlendiği görülmekte, okul başlarken çocuklara bir eğitim dönemini nasıl geçirmeleri, neleri okumaları, nelerden sakınmaları gerektiği hakkında uyarılar ve bilgilendirmeler yapılmaktadır. Bazı özel gün ve haftalarla ilgili de yönlendirici bilgiler verilmiştir.

2000’li Yıllardan Sonra Çocuk Dergileri: Kurumlar, özellikle belediyeler tarafından yayınlanan çocuk dergilerinin sayısı artmıştır. Milas Çocuk (2011), Konya Çocuk (2012), Konakça (İzmir 2013), Pendik Çocuk (2018) öncelikle sayılabilir. Bu yıllarda bankalar ve sivil toplum kuruluşları tarafından çok sayıda çocuk dergisi yayımlanmıştır. Adıyaman Gökkuşağı Derneği tarafından Gökkuşağı Çocuk (2011), Mutlu Yaşam Derneği tarafından Mutlu Çocuk (2015) dergileri yayınlanmıştır. Devlet kurumları tarafından çıkarılan çocuk dergileri ise, kurum kimliği doğrultusunda yayın yapmaktadır. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Diyanet Çocuk (1979), Millî Eğitim Bakanlığı’nın Elma Şekeri (1992), TÜBİTAK’ın Bilim Çocuk (1998) bu dergilerdendir. Bu dönemde dinî, siyasî ve ideolojik işlevlere sahip dergiler de çıkmıştır. 2000’li yıllarda kitapçılarda en çok görülen dergiler, Tiger (2005), Kids World (2005), Minik Tweety ve Arkadaşları (2011), Tamirci Bob (2011), Thor (2011), Monster High (2012), Transformers (2012), Star Wars (2013), Disney Karlar Ülkesi (2016) gibi küresel kültüre ait dergilerdir (Koçer, 2020: 1232).

2000’li yıllardan sonra yayımlanan çocuk dergileri zengin bir içeriğe ve eğiticiliğe karşın sosyopolitik konular, ekonomik bağlılıklara ve tüketime yöneliktir. Bu dergilerde ağırlıkla popüler çizgi film kahramanları yer almaktadır. Çizgi roman içerikli çocuk dergileri, eğitimciler ve anne babalar tarafından “zararlı okuma” olarak nitelendirilmesine karşın, çocuklar arasında cazibesini korumuştur.

Ebe Sobe: “Sevgi, oyun, bilgi ve eğlenceyi paylaşmak” sloganıyla Kasım 2001’de yayın hayatına başlamıştır. Hedef kitlesi yedi-on dört yaş aralığıdır. 63. sayısından itibaren iki ayda bir çıkmaya başlamıştır.

Çocuk ve Doğa: Çocuklarda çevre bilincini oluşturmak amacıyla çıkarılan dergi 2002 yılında yayın hayatına başlamıştır. Sadece doğa ve çevre konuları değil zengin bir içerikle okuyucularına seslenmektedir.

National Geographic Kids: Dünyanın pek çok ülkesinde yayımlanmaktadır. Geniş bir okuyucu kitlesine sahiptir. Türkiye’de 07 Mart 2004’te yayınlanmaya başlamıştır. yedi-on iki yaş arasına hitap eden aylık, fotoğraflı, güncel ve interaktif çocuk dergisidir. Tarih, coğrafya, hayvanlar, doğa, bilim, teknoloji gibi birçok alanı kapsayan bir içeriğe sahiptir. National Geographic Kids’in sarı çerçevesi, uzaktan kumandadan, uzay mekiğine teknolojinin her boyutunu, dünyanın çeşitli yerlerinde yapılan farklı sporları, yaşam biçimlerini ve hayvan hikâyelerini fotoğraflarıyla sayfalarına taşımaktadır.

TRT Çocuk: TRT tarafından aylık yayımlanmaktadır. İçeriğini reklam, çizgi roman, ünlü posterleri ve hediyeler oluşturmaktadır. Yerel konulara, millî kültüre ve kahramanlara ağırlık verilmektedir. Dergi, bir taraftan çocukların okuma alışkanlıklarına katkıda bulunurken, diğer taraftan onları sosyal projelere (Yeşilcan, Kuruş Ailesi vb.) de yönlendirmektedir. Hem basılı hem de dijital ortamda yayımlanan TRT Çocuk’un içeriğinde din, sosyal yaşam ve eğitim vb. konuları yer almaktadır.

Çamlıca Çocuk: 01 Ocak 2016’da yayımlanmaya başlamıştır. sekiz-on iki yaş grubuna hitap eden eğitici bir dergidir. Çocuklara okuma alışkanlıkları kazandırmayı amaçlayan, eğlenirken bilgi kapasitelerini geliştirici eğlenceli illüstrasyonlar ve ilgi çeken fotoğraflar yayınlanmıştır.

Bilge Çocuk: 2016 yılında çıkmaya başlamıştır. Bilim-teknoloji, tarih, din ve çevre temalı bir içeriği bulunmaktadır. “Geleceğin teminatı” “üretici” dinî ve millî değerlerine sahip bireyler hedeflenir.

Kaynakça

Dilgen, Burak. Tek Parti Dönemi Çocuk Dergilerinde Milli Kimliğin İnşası. YLT, Kocaeli Üniversitesi, 2019.

Eldiven, Funda. Türkiye’de Yayımlanan Çocuk Dergilerinde Çocuk Kimliği Tasarımı: Çocuk Sesi, Gürbüz Türk Çocuğu, TRT Çocuk, Bilim Çocuk Dergilerinin Karşılaştırmalı Analizi. YLT, Kocaeli Üniversitesi, 2018.

Koçer, Dilara Nergishan. “İdeal Çocuk’tan ‘Küresel Tüketici’ye: Türkiye’de Çocuk Dergileri ve Çocuk İmgesi”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi. 13/31 (2020), s. 1218-1237.

Kür, İsmet. Türkiye’de Süreli Çocuk Yayınları. Ankara 1991.

Mete, Arif Şevket. Eski Harfli Çocuk Dergilerinin Sonuncusu: “Çocuk Yıldızı (1927-1928)”. YLT, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, 2019.

Okay, Cüneyd. “Eski Harfli Çocuk Dergileri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. 4/7 (2006), s. 511-518.

a.mlf. Eski Harfli Çocuk Dergileri. İstanbul, 1999.

Öztan, Güven Gürkan. Türkiye’de Çocukluğun Politik İnşası. İstanbul 2019.

Taş, Elvan Başaran. Türkiye’de Çocuk Dergilerinin Çocuk Eğitimine Katkısı ve Milliyet Kardeş Dergisi. YLT, Marmara Üniversitesi, 2008.

Terkan, Nurullah. Türkiye’de Popüler Çocuk Dergilerinde Egemen Söylemlerin Kuruluşu. Dr.T, Ankara Üniversitesi, 2009.

Türkiye’de Dergiler, Ansiklopediler (1849-1984). İstanbul 1984.

Yıldırım, İlker Ozan. Eski Harfli Çocuk Dergilerinden Resimli Dünya Dergisi. YLT, Kilis 7 Aralık Üniversitesi, 2013.

Kaynak: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri

Görüş, öneri ve yorumlarınız için tıklayınız.

Bilgi paylaştıkça çoğalır. Okuduğunuz için teşekkür ederiz.

“ÇOCUK DERGİLERİ ve GAZETELERİ”

Çocuklar için yayımlanmış müstakil süreli yayınlar.