A

“BOSTAN” ve “GÜLİSTAN”

Sa‘dî-yi Şîrâzî’nin ünlü eserleri.

  • “BOSTAN” ve “GÜLİSTAN”
    • Abdullah Azmi BİLGİN
    • Web Sitesi: Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 24.06.2024
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/bostan-ve-gulistan
    • Doi Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    “BOSTAN” ve “GÜLİSTAN”
    • Abdullah Azmi BİLGİN, "“BOSTAN” ve “GÜLİSTAN”", Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/bostan-ve-gulistan/#yazar-1 (24.06.2024).
“BOSTAN” ve “GÜLİSTAN”

Sa‘dî-yi Şîrâzî’nin ünlü eserleri.

  • “BOSTAN” ve “GÜLİSTAN”
    • Abdullah Azmi BİLGİN
    • Web Sitesi: Maarif Ansiklopedisi
    • Son Güncellenme Tarihi: 18.12.2022
    • Erişim Tarihi: 24.06.2024
    • Web Adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/bostan-ve-gulistan
    • Doi Numarası:
    • Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.
    “BOSTAN” ve “GÜLİSTAN”
    • Abdullah Azmi BİLGİN, "“BOSTAN” ve “GÜLİSTAN”", Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/bostan-ve-gulistan/#yazar-1 (24.06.2024).

Bostan ve Gülistan adlı eserlerin yazarı Sa‘dî-yi Şîrâzî (ö. 1292), Doğu ve Batı’da irfanıyla tanınan bilge bir kişidir. Sa‘dî’nin manzum ve mensur olmak üzere yirmiden fazla eseri vardır. Büyük bir tecrübe ve birikime dayanan eserlerden en önemlileri Bostan ve Gülistan’dır. Bu eserler Osmanlı medreselerinde Fars dili öğretilirken yardımcı ders kitabı olarak okutulmasından dolayı Türk eğitim tarihinde çok önemli bir yere sahiptir. Bir eğitimci olan Sa‘dî’nin Bostan ve Gülistan’ı didaktik mahiyette olup yetiştirici görüşler içermektedir.

Özellikle çocuklara ahlakî ve dinî değerlerin hikâyeler yoluyla kazandırılması çok geçerli yöntemlerinden biridir. Bostan ve Gülistan da bu türde kaleme alınmış eserlerdendir. Eğitim öğretimde hikâye bireyin içinde yaşadığı hayata ve bizzat kendine bakabileceği bir ayna işlevi görür. Soyut kavramları somut kavramlar/ nesneler yardımıyla öğrenebilme döneminde olan çocuklar, soyut kavramları hikâyeler yardımıyla daha iyi anlayıp kavrayabilirler.

Gülistan’ın “Terbiyenin Tesiri” (s. 179) başlığı altında her makamın terbiyesinin farklı olduğunu, padişah olmaya aday şehzadelerin çok daha iyi eğitilmeleri gerektiğini söyler. Ona göre, “Küçüklüğünde terbiye edilmeyenin, büyüklüğünde esenlik bulup mutlu olması ihtimali yoktur. Ağaç yaşken eğilir, eğer kurursa bir daha doğrulmaz!” (Sa‘dî, 2015: 181).

Gülistan gördüğü rağbet dolayısıyla klasik olarak nitelendirilen eserlerden biridir. Birbirini tamamlar nitelikte sekiz bölümden oluşan eserin bölümleri şu başlıklardan oluşur: “Padişahların Gidişine Dair”, “Dervişlerin Ahlakına Dair”, “Kanaatin Faziletine Dair”, “Sükûtun Faydalarına Dair”, “Aşk ve Gençliğe Dair”, “Zayıflık ve İhtiyarlığa Dair”, “Terbiyenin Tesirine Dair”, “Sohbet Edeplerine Dair.”

Sa‘dî Gülistan’da anlattığı çeşitli hikâyelerle zamanının sosyal durumunu, fikrî yönünü ve geçerli görgü kurallarını gözler önüne sermiş, ayrıca kendi tecrübelerini de aktarmıştır. O, dünya hayatının geçiciliğini, insanın da bu dünyada bir yolcu olduğunu ve geride iyi şeyler bırakması gerektiğini anlatmak için bu tür eserler yazmıştır.

Eser o günün İslam toplumlarında geçerli olan ahlak kurallarını öğretmek ve bunları bütün toplum kesimlerine yaymak gayesiyle kaleme alınmıştır. Bu yüzden de yazıldığı zamandan beri çeşitli kesimlerde, medrese, tekke vb. yerlerde çok değer verilmiş, Osmanlı eğitim kurumlarında ders kitabı olarak okutulmuştur.

Sa‘dî, bu eserinde yalnızca din ve ahlak kurallarıyla sınırlı kalmaz, akıl, felsefe ve tasavvuf penceresinden de bakarak toplumun birçok kesimine seslenir. Hayatın bütün yönlerine bakarak bunları örneklerle destekler. Bundan dolayı sözleri her çeşitten ve sınıftan insan üzerinde etkili olmuştur. İfadesini daha etkili ve güçlü kılmak için alegorik bir anlatım tarzı benimseyerek, karıncadan file kadar birçok hayvanı teşbih unsuru olarak kullanılmıştır. Gülistan’daki hikâyelerde en sık geçen değerler sorumluluk, çalışkanlık, yardım severlik, duyarlılık, sevgi ve saygı, dürüstlük olarak sıralanabilir.

Korku kültürü oluşturulmasının tehlikelerinden bahsetmiş, otoriter yöneticilerden halk korktuğu için onun yanında gözükse de bunun idareciler için tehlikeli olduğunu, halkın incitilmemesi gerektiğini söylemiştir. Zayıf ahaliye merhametli olursan, güçlü düşmandan korkmaya mahal kalmaz, halk zayıf da olsa, yönetici merhametli davranırsa güçlü düşmanlara galip gelineceğini belirtir (Sa‘dî, 2015: 41).

Gülistan, yüzyıllardan beri ders ve ahlak kitabı olarak okunmuş, edebî değeriyle de pek çok yazar ve şaire ilham kaynağı olmuştur. İçindeki siyaset, ahlak ve görgü kurallarıyla, özellikle İslam âleminde yaygın olarak benimsenmiştir. Her bölüm belli bir konunun öğretimi için kaleme alınmıştır.

Gülistan Farsça’nın Türkler arasında sevilip öğretilmesinde de önemli bir rol oynamıştır. Sa‘dî’nin eserlerinin, bilhassa Gülistan’ının hemen her yüzyılda Türkçe’ye tercüme ve şerhleri yapılmıştır. Bostan ise Sa‘dî’nin çeşitli yerlere yaptığı gezilerden memleketi Şiraz’a döndükten sonra (1257) kaleme aldığı eseridir. Bostan’ın bölümlerinin “hikâye” (hikâyet), “konuşma” (goftâr) gibi başlıklardan başka, konuyu belirleyen alt başlıkların sonradan ilave olduğu ileri sürülmektedir. Bazı yazmalarında Sa‘dînâme adıyla da geçen eser sonraki yıllarda daha çok Bostan adıyla anılmıştır.

Yaklaşık 4000 beyitten oluşan Bostan’ın başlangıç kısmında, “Tevhit”, “Na‘t-ı Şerif”, “Hz. Peygamber’in Dört Arkadaşı”, “Kitabın Yazılış Sebebi”, “İslam Padişahı Sa‘d İbn Zengî”, “Atabeg Muhammed Sa‘d” adıyla çeşitli başlıklar bulunmaktadır.

Eserin ana konuları on bölümde anlatılmıştır. Bu bölümlerde şu başlıklar bulunmaktadır: “Adalet ve Hükümdarlık”, “İhsan ve Cömertlik”, “Aşk, Velilerin Yolu ve Onlara Muhabbet”, “Alçak Gönüllülük”, “Rıza”, “Kanaat”, “Terbiyenin Etkisi”, “Şükür”, “Tövbe ve Ahiret İşleri”, “Münacat.” Bu bölümlerde konular çeşitli hikâyeler anlatılarak işlenir. İlk bölümde hükümdarların adaletli olmaları ısrarla vurgulanmaktadır.

Sa‘dî Bostan’da zâhidane ve sufiyane sözlerle öğüt vadisinde atının işlek, görüşünün güzel, fikrinin yüksek olduğunu; fakat hamasiyatta başarılı olamadığını söyler. Kendisi bir sufi olmasına rağmen eserlerinde sosyal hayatın daha çok yer aldığı görülür.

Sa‘dî ancak çalışan insanın isteklerine kavuşacağını, bununla birlikte bir mürşidin arkasından gitmeyen kişinin yolunu kaybedeceğini, hakiki şeyhlerin insanları Allah’a götüren kılavuzlar olduğunu, padişahların bile bu meclislerden uzak kalmaması gerektiğini belirtir. İnsanın doğru ve ihlaslı olması ve her işinde Allah rızasını gözetmesi gerektiğinin altını çizer.

Bostan’daki hikâyelerde sırasıyla en fazla saygı, duyarlılık, hoşgörü, dürüstlük, yardım severlik, sevgi ve âdil olma gibi değerlerin ön plana çıktığı görülmektedir. Sa‘dî, bu eserinde idarecilerin ve insanların adaletli olmalarına dikkat çekerken, yönetenlerle yönetilenlerin ilişkilerinin nasıl olması gerektiği, güzel ahlak sahibi olmanın önemi, kulluk görevi, hakiki dervişlik, ilahî aşk, tövbe kapısının her zaman açık olması vb. birçok konuda insanları bilgilendirmeyi ve eğitmeyi amaç edinmiştir.

Kaynakça

Aybey, Salih. “Sadî Şirazî’nin ‘Bostan’ ve ‘Gülistan’ Adlı Eserlerinin Din Eğitimindeki Yeri ve Önemi”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi. 18/69 (2019), s. 425-437.

Babür, Yusuf. “Sadi’nin Gülistan’ında Hayvan Teşbih ve Temsilleri”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. sy. 24 (2020), s. 41-107.

Ceyhan, Âdem. “Eğitim Bakımından Gülistan”. Turkish Studies (Tunca Kortantamer Özel Sayısı II). 2/4 (2007), s. 228-247.

Elmalı, Osman. “Sadi’nin Ahlak Teorisinin Analizi ve Yöntem Ahlakı”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 15/1 (2011), s. 141-154.

Er, Harun v.dğr. “Sosyal Bilgiler Dersinde Değer Aktarımı Açısından Sadî Şirazî’nin ‘Bostan’ ve ‘Gülistan’ İsimli Eserlerinin İncelenmesi”. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 18/1 (2016), s. 225-242.

Hasanoğlu, Murat. “Bostân, Gülistân ve Mesnevî Hikâyeleri Üzerine Genel Bir Karşılaştırma”. ANASAY. sy. 9 (2019), s. 83-107.

İbrâhim Alâaddin. “Terbiye Nokta-i Nazarından Gülistan”. Tedrîsât Mecmuası. nr. 64 (1341/1925), s. 67-81.

Sadî. Bostan. haz. A. Bilgin. İstanbul 2018.

a.mlf. Gülistan. haz. A. Bilgin. İstanbul 2015.

a.mlf. Gülistan Şerhi. haz. O. Yılmaz. İstanbul 2012.

Uzun, Yaşar. “Sa’dî Şîrâzî’nin Bostân ve Gülistân’ında Etik Yönetim Tavsiyeleri”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi. 6/1 (2021), s. 171-204.

Kaynak: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/bostan-ve-gulistan

Görüş, öneri ve yorumlarınız için tıklayınız.

Bilgi paylaştıkça çoğalır. Okuduğunuz için teşekkür ederiz.

“BOSTAN” ve “GÜLİSTAN”

Sa‘dî-yi Şîrâzî’nin ünlü eserleri.